Arp Schnitger-orgel Steinkirchen

In 1522 werd een klein orgel door een onbekende bouwer in Steinkirchen geplaatst, het eerste orgel in het Alte Land. De registers Octav 4’ en Octav 2’ uit dit eerste orgel zijn bewaard gebleven en bevinden zich nu in het hoofdwerk van dit Schnitger-orgel. Op de pijpen van de Octav 4’ zijn gotische letters aangebracht.

In 1581 kreeg Dirck Hoyer in Hamburg (schoonzoon van de orgelbouwer Jacob Scherer) de opdracht het oude orgel uit te breiden met een tweede manuaal.
In het Hoofdwerk van het huidige orgel zijn daarvan nog de registers Quintadena 16’, Rohr Flöt 8’ en Nassat 3’ en in het borstwerk nog de Krumphorn 8’ aanwezig. Registers die meer dan 400 jaar zijn bespeeld en nog steeds in goede staat zijn, geven een ongekende klankrijkdom.

In 1685 werd aan Arp Schnitger de opdracht verleend een nieuw orgel te bouwen op de in die tijd gebouwde westgalerij. Schnitger bouwde een orgel met hoofdwerk, borstwerk en pedaal. Het pedaal plaatste hij in de twee vrijstaande pedaaltorens, een van de weinige orgels die bij Schnitger vrijstaande pedaaltorens kreeg. In dit orgel zijn de zes genoemde 16e eeuwse registers opgenomen.

In 1947/1948 werkte Rudolf von Beckerath in Hamburg aan het orgel. Dit gebeurde met groot respect voor de orgelbouwkunst van Arp Schnitger, die als de belangrijkste orgelbouwer uit de tijd van de barok wordt erkend. Zodoende bleef de klank van dit instrument zeer goed behouden en bleven ingrijpende veranderingen achterwege.

Rudolf von Beckerath (Hamburg) restaureerde het orgel in 1987, waarbij de originele Schnitger manualen werden geplaatst en de balgen gereconstrueerd.

In 2012 vond een zorgvuldige algehele restauratie plaats. Deze werd uitgevoerd door Rowan West (Altenahr). De winddruk is toen verlaagd (74 mm WS), de stemming aangepast (A=483 Hz, stemming Bach-Kellner), het hoofdwerk kreeg een nieuwe mixtuur en de exacte ouderdom van de pijpen is nauwkeurig bepaald.
                    

    Brustwerk
 1. Gedackt           8’
 2. Rohr-Flöth        4’
 3. Quinte             3’
 4. Octav              2’
 5. Spitz-Flöth       2’
 6. Tertzian      2 Fach
 7. Scharf  3 - 5 Fach
 8. Krumphorn        8’

Tremulant hele orgel
     Pedal
 1. Principal         16’
 2. Octav             8’
 3. Octav             4’
 4. Nachthorn       2’
 5. Rausch-Pfeiffe 2 F. 
 6. Mixtur     4 - 5 F.
 7. Posaun           16’
 8. Trompet          8’
 9. Cornett           2’

 
Klanken van de sample set

Helmut Maier van OAM (Organ Art Media) heeft de klanken van dit bijzondere Arp Schnitger-orgel in de samples opgeslagen. Hij maakt gebruik van een sterk verouderd stereosysteem, waarbij de microfoons in een kunsthoofd zijn geplaatst. De omroep en geluidsstudio’s hebben dat rond het midden van de vorige eeuw gedaan, maar het voldeed niet en zij hebben deze techniek naar het museum verbannen. 

Maier heeft de samples bewerkt voor het beluisteren met een koptelefoon. De mensen die zijn sample set kopen beveelt hij dan ook nadrukkelijk aan de samples uitsluitend met koptelefoon te beluisteren, waarbij slechts één merk en type aan zijn eisen voldoet.

Twee universiteiten (Erasmus in Rotterdam en de Universiteit van Leuven) hebben echter aangetoond, dat het gebruik van een koptelefoon altijd tot gehoorschade leidt. Het is een dwingende reden om nooit een koptelefoon te gebruiken. Bovendien wil een organist dat zijn muziek door anderen wordt gehoord.

Het beste alternatief is het beluisteren met twee luidsprekers op korte afstand en op de oorhoogte van de organist geplaatst. Ik heb de samples ingrijpend bewerkt om ze voor luidsprekerweergave geschikt te maken.
Het is in zekere mate gelukt, maar wie van de klankschoonheid van Arp Schnitger wil genieten, kan dat veel beter bereiken met de Sample set die Sonus Paradisi maakte van het orgel in Zwolle.

Mijn bewerkingen van de samples van Steinkirchen heb ik in een boek beschreven. Op aanvrage met volledig postadres is dat boek gratis verkrijgbaar.                       E-mail naar:     John Boersma

  Hauptwerk
 1. Quintadena        16‘
 2. Principal              8‘
 3. Rohr Flöt             8‘
 4. Octav                 4‘
 5. Nassat                3‘
 6. Octav                 2‘
 7. Gemshorn            2‘
 8. Sexqvialtera  2 fach
 9. Mixtur     4 - 6 fach
10. Cimbel         3 fach
11. Trompet             8’
  Deutsch
Arp Schnitger  de beste orgelmaker ooit

Arp Schnitger kan met recht de beste orgelmaker ooit worden genoemd. Zijn orgels werden niet alleen voor omgevende regio’s gebouwd, maar waren overal in Europa bekend en hij verwierf opdrachten van Spanje tot Rusland, van Portugal tot Engeland.

De muziek van de baroktijd waarvoor Johann Sebastian Bach en Dietrich Buxtehude en tijdgenoten hun muziek componeerden werden het beste weergegeven door klanken van orgels, die door Arp Schnitger waren gebouwd.

Bach heeft intensief contact gehad met Gottfried Silbermann; op de door hem gebouwde orgels is zijn muziek zeker goed te spelen. Maar Zacharias Hildebrandt, een leerling van Silbermann die voor zich zelf was begonnen omdat zijn ideeën geen ingang vonden bij Silbermann, bouwde orgels waarvoor Bach meer waardering had.

Door de reis die Bach maakte om Buxtehude in Lübeck te bezoeken maakte hij kennis met de klanken van Schnitger-orgels. Het was een samengaan van twee grote meesters in de muziek, de componist die muziek bedacht en de man die het instrument bouwde om deze muziek goed te verklanken. Op een orgel van Schnitger klinkt de muziek van Bach het meest authentiek.  

De Organoloog Dr. Cor Edskes heeft een diepgaand onderzoek gedaan naar de orgels van Arp Schnitger en stelde vast dat er vóór Schnitger en ook ná het tijdperk Schnitger geen betere orgelmakers zijn geweest. De orgelmaker Jürgen Ahrend heeft in samenwerking met Cor Edskes veel orgels van Schnitger gerestaureerd en herontdekte het orgelmaken, dat in de voorgaande eeuwen teloor was gegaan. Ook de orgelmakers Reil zochten samen met Klaas Bolt naar de orgelkunst van Schnitger en bouwden een getrouwe kopie als studiobject. Alle orgels van de Zwitsers-Nederlandse orgelmaker Bernhardt Edskes zijn volmaakte toepassingen van de orgelkunst van Arp Schnitger.
  English
Sample sets van Schnitger-orgels

De keuze in sample sets van Schnitger-orgels is niet groot. Steinkirchen is door OAM gesampled, maar de opnametechniek is inferieur en gericht op het beluisteren met een koptelefoon. Door een goede intonatie zijn de klanken wel aan luidsprekers aan te passen, maar het bijzondere van Schnitger-klanken dat het musiceren zo aangenaam maakt, wordt niet bereikt.

De sample set die Prospectum in Anloo van het Radeker & Garrels-orgel, intonateurs van Arp Schnitger, heeft gemaakt is veel beter en bovendien laaggeprijsd.

Prachtige Schnitger-klanken zijn voortreffelijk opgenomen en vastgelegd in de samples door Sonus Paradisi. Gemaakt van het orgel in Zwolle door Jiri Zurek die het inzicht heeft om de microfoons op juiste plaats op te stellen. De plaats waar de organist ze in de kerk ook hoort en waar hij wordt gestimuleerd om met deze klanken te musiceren.

Na ruim een jaar alles zorgvuldig te hebben onderzocht is mijn conclusie, dat de set van het Schnitger-orgel in Zwolle de allerbeste set voor een Hauptwerkorgel is.

De kwaliteit van de set van het Bader-orgel in Zutphen, ook van Sonus Paradisi voldoet nog steeds aan hoge normen, maar Schnitger is de beste orgelmaker ooit.
Sample Set intonatie

In de sample-set die Prospectum in Anloo heeft gemaakt zijn de klanken opgeslagen van het orgel dat Radeker en Garrels, meesterknechten van Arp Schnitger in 1719 hebben gebouwd. De klank van dit orgel is een schitterend voorbeeld van de stijl van Schnitger. Harold Vogel komt regelmatig met zijn leerlingen naar de kerk in Anloo om ze met deze klank te laten kennismaken. De draagkracht van het orgel is groot en zou ook een kerk met een drievoudige grootte gemakkelijk aan kunnen.

De akoestiek van de Magnuskerk is niet erg ruim maar draagt toch voldoende bij aan de resonantie van de klank. De pijpen hebben een hoog loodgehalte, ze zijn breed gelabieerd, vooruitspringende bovenlabia en dikke kernen. De Principael 8' heeft een vocaal karakter met veel consonantische nuances in de aanspraak en verschillende formanten in de klank, waarmee de verschillende klinkerkleuren in de menselijke stem wordt bedoeld. Deze vocale eigenschap in de klank van prestanten komt uit de Renaissance en was in de 17e eeuw een belangrijk bestanddeel van de orgelklank.

De tongwerken hebben een opmerkelijk grondtonig karakter met zeer brede kelen en tongen, de Trompet 8' en de Vox Humana 8' zijn nog helemaal in originele staat. Op het borstwerk staat een Dulciaen 8' die in dezelfde stijl is gereconstrueerd. De klank van de Dulciaen is zangerig met een subtiele tinteling. Met de glanzende Trompet en de parelende Vox Humana op het Manuaal en een kleurrijke Bazuin 16 voet op het pedaal is het orgel ruim voorzien van tongwerken.

Het is noodzakelijk om de krachtige en heldere klank van het orgel in de kerk te reduceren tot een niveau dat aanvaardbaar is in een huiskamer. Prospectum heeft de klanken goed in de samples opgeslagen, maar het is een natuurkundige wet dat als het volume van een luide klank wordt verminderd, de verzwakking een gemis aan helderheid veroorzaakt. Een intonatie is in staat de sprankelende klank weer te herstellen en ndat staat uitvoerig beschreven in het Hauptwerk Praktijkboek. Het is aan de gebruikers om de klankverhoudingen weer in de juiste proporties hoorbaar te maken.

Omdat ik dit orgel goed ken van verschillende bespelingen en vond dat bij het thuis bespelen van de samples de klanken veel te ingetogen werden weergegeven, heb ik ruim gebruik gemaakt van alle mogelijkheden om deze te intoneren. In de eerste plaats door de transient nauwkeurig in te stellen en de boost te verhogen. Ook op de tongwerken paste ik deze correctie toe waardoor het karakter van het tongwerk zich nu duidelijk manifesteert.

De Equalizer Bandfilters maken een effectieve correctie mogelijk. De mogelijkheden die Hauptwerk biedt om met de equalizers effectiever te intoneren heb ik zorgvuldig op prestanten en tongwerken toegepast. Nu alles is herintoneerd klinkt het alsof een zwaar gordijn is verwijderd en het orgel met zijn heldere en sprankelende klanken in mijn huiskamer staat. 

In het Hauptwerk Orgels Praktijkboek wordt de intonatie van dit orgel uitvoerig beschreven.
                                                    Zie ook:
 samples intoneren

Rugwerk
Praestant 8’
Quintadena 8'
Roerfluit 8'
Octaav 4'
Fluit 4'
Quintfluit 3'
Superoctaav 2'
Sexquialtera II
Scherp IV
Cimbel III
Fagot 16'
Schalmey 8'
Arp Schnitger-orgel 1721    St. Michaelskerk in Zwolle
                                    

Het Schnitger-orgel in de Grote of St. Michaelskerk van Zwolle behoort tot de belangrijke orgels uit de 18de eeuw. Het orgel werd in 1719 ontworpen door Arp Schnitger (1648-1719), de beroemdste orgelbouwer van die tijd. Geen orgelbouwer heeft hem in latere eeuwen kunnen overtreffen. In de tweede helft van de vorige eeuw moest de verloren gegane orgelkunst worden herontdekt. Veel orgels van Schnitger werden nauwkeurig onderzocht en gekopieerd om het oude ambacht terug te vinden.

Schnitger is nog steeds de meester die de hedendaagse orgelbouwers de weg wijst.


Arp Schnitger had zich in Hamburg grote faam verworven als orgelbouwer. Ook in ons land was hij bekend. Hij kwam uit de buurt van Hamburg en had ook werkplaatsen in Bremen, Groningen en Maagdenburg.

In 1718 werd hij uitgenodigd door het stadsbestuur van Zwolle voor het maken van een ontwerp. Arp Schnitger bood het stadsbestuur een uitvoerig plan voor de bouw van een groot orgel en verkreeg de opdracht dit orgel volgens zijn plan te bouwen. Vader Schnitger overleed een paar maanden later en zijn zoons Franz Caspar en Johann Georg hebben de bouw van het orgel met 63 registers voltooid.

In september 1721 werd het orgel door drie bekende organisten uit Amsterdam, Rotterdam en Den Haag gekeurd. Ze gaven de gebroeders Schnitger veel lof naast enkele kritische noten. Zij legden de kritiek naast zich neer, zodat het orgel ongewijzigd bleef.

Wat Antonio Stradivarius is voor violen is Arp Schnitger voor de orgelklank

Bovenpositief
Praestant 8'
Holpyp 8'
Viola 8'
Quinta 6'
Octaav 4'
Holpyp 4'
Quinta 3'
Superoctaav 2'
Woudfluit 2'
Sifflet 1 1/2'
Tertiaan II
Scherp V
Viola di Gamba 8'
Trompet 4'
Hoofdwerk
Praestant 16'
Quintadena 16'
Octaav 8'
Roerfluit 8'
Octaav 4'
Speelfluit 4'
Nasaat 3'
Superoctaav 2'
Ruyschpijp II
Mixtuur VI
Cimbel III
Trompet 16'
Trompet 8'
Vox humana 8
'
Borstwerk
Fluitgedekt 8'
Praestant 4'
Roerfluit 4'
Spitsfluit 3'
Superoctaav 2'
Gemshoorn 2'
Quintanus 1 1/2'
Nachthoorn 1'
Sexquialtera II
Mixtuur III-IV
Dulciaan 8'
Regaal 8'
Pedaal
Praestant 16'
Subbas 16'
Octaav 8'
Holpyp 8'
Superoctaav 4'
Vlakfluit 2'
Mixtuur VIII
Fagot 32'
Basuin 16'
Trompet 8'
Trompet 4'
Cornet 2'
Schnitgerklanken in Anloo (Drenthe)

In de Magnuskerk van Anloo staat in het Radeker & Garrels-orgel in 1719 gebouwd door orgelmakers van Arp Schnitger. Het orgel is weer in de originele staat gerestaureerd door de orgelmaker Henk van Eeken in Herwijnen. Een klein deel van de pijpen was door brand verloren gegaan. Voor de historische klank zijn vooral de acht- en viervoetspijpen belangrijk, evenals de tongwerken. Gelukkig zijn deze nog origineel aanwezig. Ik weet welke pijpen zijn gereconstrueerd, maar kon bij het bespelen geen verschil horen.

Met zijn research naar procesreconstructie (Göteborg Art Center) is
Henk van Eeken
er volledig in geslaagd de kenmerkende oude klank weer aan te brengen. De klanken zijn kenmerkend voor een Arp Schnitger-orgel.

Voor de keuze van een sample set zijn twee voorwaarden belangrijk:

1. de klank van het orgel moet muzikaal aangenaam zijn
2. de sample maker moet in staat zijn deze klank in de geheugens vast te leggen

Er zijn niet veel orgels van Arp Schnitger die goed zijn gesampled. Het orgel van Steinkirchen is prachtig, maar de klank is door OAM niet goed in de samples vastgelegd.
Prospectum
heeft het orgel van Anloo voortreffelijk gesampled en dat geeft een veel betere weergave van de Schnitger-klank. Andere door OAM gesamplede Schnitger-orgels worden door de slechte opnames met microfoons in een kunsthoofd niet goed weergegeven.

De sample set die Jiri Zurek van het Schnitger-orgel van Zwolle heeft gemaakt is nog verreweg de beste set om te spelen met Schnitger-klanken. Het orgel is wel door Arp Schnitger ontworpen, maar door zijn zoons Franz Casper en Johann Georg gebouwd.

Borstpositiff
Gedackt   8’
Fluit        4’
Octav      2’
Sifflet   1 ½’
Scherp  ½’ 3 st

Dulciaen   8’
Tremulant
Pedael
Bardon        16'
Octav          8'
Cornet         4'

Basuyn        16'
Tremulant pedaal
start
hauptwerk
haupthuis
mini-orgel
tafelpositief
praktijkboek
sample sets
intonatie
schnitger
bader
holzhey
kiedrich
marcussen
contact
luidsprekers
orgels in mijn huis
nagalm
metalen pijp maken
boeken over orgebouw
betellen van boeken
kroniek
prestant
holpijp
tongwerk
constructies
GdO Arbeitskreis Hausorgel
linked sites
Manuael
Quintadena 16'        
Principael     8’          Roerpijp       8’          
Octav         4’ 
Spitspijp      4’ 
Quint          3’  
Sexquialter  2/3’ 2 st
Mixtuur    2/3’ 4-6 st
  
Trompet      8’         
Vox humana 8’ b-d