Bouw van een klein Huisorgel          

Door het bouwen van een tiental huisorgels met verschillende disposities leerde ik welk orgel het beste voldeed in een huiskamer. Een belangrijk deel van de klank is zijn resonantie in de omgeving. In een huiskamer heeft in de regel weinig akoestiek en daardoor zal de resonantie beperkt zijn. Deze beperking wordt het minst ervaren bij een klein orgel met weinig registers.

Een Holpijp 8' (fluitklank) is de perfecte basisklank en deze kan worden aangevuld met een viervoets register. Vaak is dat een Roerfluit 4’ maar deze laat vrijwel dezelfde fluitklanken horen. Een Prestant 4' geeft zingende klanken en is de ideale aanvulling op de achtvoets basisklank. Deze registers worden uitgebreid beschreven in het boek over de bouw van een klein Huisorgel.

In de tijd van de kabinetorgels was het Secretaire-orgel een geliefd orgeltype. Het vergde geen dominante plaats in een huiskamer, zoals dat nu vaak de reden is om voor een kistorgel te kiezen. Het groot octaaf van de Prestant 4' is hier gedekt uitgevoerd en dat geeft een quintaton-achtige klank. Een Prestant is het beste van metaal te maken. Dat gaat heel goed met lood van de bouwmarkt of van de loodgieter. Wordt voor orgelmetaal gekozen dan voldoet een zeer hoog loodpercentage (95 tot 98 %).

Hoewel een Prestant eigenlijk niet van hout kan worden gemaakt, is hier de bouwwijze van het historische orgel van de Silbene Kapelle in Innsbruck beschreven. Dat is de beste benadering van de klank van een metalen pijp. Wie alle pijpen van hout wil maken kan dat hier doen, beide constructies worden uitgebreid in dit boek beschreven. Naast deze twee registers is er nog plaats voor een Nasard 3’ als discantregister. Ook hiervoor geeft het boek een duidelijke beschrijving voor zowel houten als metalen pijpen.

Het gemis aan akoestiek kan worden opgevangen met een digitale akoestiek. Het is heel zinvol om een huispijporgel van een goede akoestiek te voorzien in de vorm van de nieuwste ontwikkeling op audiogebied. Met de Lexicon MX 300 zijn goede ervaringen opgedaan, aan de akoestiek valt niets kunstmatigs te horen. Het heeft een realistische nagalm, waarbij uit kerkruimtes van verschillende grootte is te kiezen.  

Iedereen is bij mij welkom om een Pijporgel met een Hauptwerk orgel te vergelijken.                         
                                         e-mail naar:
John Boersma 

naar pagina nieuwe romans
  Astrid Harrewijn

    naar intonatie    Transept Orgel
Wat is een Hauptwerkorgel?

De klank in een orgelpijp ontstaat doordat er wind uit de kernspleet naar het labium stroomt. De luchtdruk in de pijp wordt hierdoor verdund en zuigt de windstroom naar binnen. Het gevolg is een verhoogde luchtdruk in de pijp, die de windstroom weer naar buiten duwt. Dit proces van oscillerende drukverschillen brengt de luchtkolom in de pijp in beweging tot de volle toon is bereikt. De akoestiek van de kerk zorgt ervoor dat de omgevende lucht in resonantie komt en dat maakt de orgelklank volledig.

Karakteristiek voor de klank is het moment waar het oscilleren begint, dat is de articulatie van de toon en vervolgens de opbouw naar de volle toon. Voor een sample is het belangrijk dat deze beide verschijnselen goed zijn vastgelegd, zodat de organist deze bij het bespelen van een Hauptwerkorgel kan waarnemen. Zo is het mogelijk om thuis op een orgel te spelen en exact dezelfde klanken te horen, die de organist hoort bij het spelen in de kerk.

Voor het opnemen is het cruciaal dat de microfoons dicht bij de pijpen staan. Voor het weergeven moeten de klanken de organist direct bereiken. Een koptelefoon brengt het perfect over, maar er kleven veel bezwaren aan. Hetzelfde effect is met goed gerichte luidsprekers op korte afstand van de oren te bereiken.

De boekjes tonen de standen van de intonatieschuiven van de samples. De klanken zijn na het intoneren vergeleken met de oorspronkelijke orgels.

Gratis aan te vragen onder vermelding van het postadres.                
Stuur een e-mail naar:          
                         John Boersma

Hauptwerk Praktijkboek           Nieuwe editie

De sample set die Organ Art Media maakte van het Arp Schnitger-orgel in Steinkirchen heeft twee sterke punten.

1. Het orgel is een van de mooiste barokorgels met de oorspronkelijke klanken van 300 jaar oude pijpen

2. De klanken zijn heel gedetailleerd in de samples opgeslagen

Het vormde de aanleiding om het Hauptwerk Praktijkboek helemaal opnieuw te schrijven en daarbij veel aandacht te besteden aan deze bijzondere sample set. De pijpen zijn 300 jaar oud, voor een deel zelfs 500 jaar. Pijpen die al eeuwen dezelfde klank geven, bereiken een ongekende klankschoonheid. De transparante klank van goed geconserveerde oude pijpen heeft muzikale eigenschappen, die niet met nieuwe pijpen is te evenaren. Dat geldt voor violen en orgelpijpen; wat Stradivarius is voor violen is Arp Schnitger voor orgels. De bijzondere klanken worden door de voortreffelijke kwaliteit van de samples goed overgedragen. In mijn woonkamer heb ik werkelijk het gevoel op het Schnitger-orgel van Steinkirchen te spelen en de klanken te horen, zoals ik die hoorde toen ik het orgel in Steinkirchen zelf heb bespeeld. De voorkant van het boek toont een fotografische weergave van dat gevoel.

Om de samples net zo te laten klinken als de pijpen moeten ze worden aangepast aan de luidsprekers en de omgeving. Omdat ik met een absoluut gehoor elke afwijking gemakkelijk kan corrigeren, heb ik in de nieuwe editie van het Praktijkboek een werkwijze beschreven die iedereen, ook zonder een absoluut gehoor, in staat stelt de beste klank te bereiken. Mijn correcties van het Schnitger-orgel kunnen als voorbeelden van de methode dienen. Intoneren is geen vorm van kunst maar een ambachtelijk werk; door het vaker te doen wordt ervaring verkregen. Articulatie en klank verschillen dan niet meer met de pijpklanken in de kerk.

Huispijporgel versus Hauptwerk orgel

Het Hauptwerkorgel is op dit moment meer populair orgel dan een huispijporgel. Uit het oogpunt van klank en akoestiek heeft het Hauptwerk orgel grote voordelen. Het laten bouwen van een pijporgel door een vakman vergt vooral veel tijd en om deze reden is het orgel kostbaar. Een amateurbouwer hoeft alleen rekening te houden met de tijd die hij er aan wil besteden, maar de materiaalkosten zijn laag. Een Hauptwerk orgel zal altijd veel meer kosten.

Het beschreven Huisorgel heb ik 40 jaar geleden gemaakt en het blijkt de mooiste boventoonrijke klank op te leveren die met houten pijpen is te bereiken. In het boek Bouw van een klein Huisorgel staat de bouw volledig beschreven en vooral getekend in perspectivische tekeningen, alsof het foto’s zijn van de verschillende constructies. Wanneer de pijpen voor de Prestant van metaal worden gemaakt zijn de klanken optimaal. Ook het maken van metalen pijpen staat in het boek uitvoerig beschreven. Het blijkt eenvoudiger te zijn dan het maken van houten pijpen.

Het boek
Bouw Tafelpositief
is bewerkt en voor
15 Euro verkrijgbaar.

Das Buch
Bau Tischpositiv
ist bearbeitet und für 15 Euro erhältlich.
Bader-orgel
  Zutphen
Kwaliteit van de Samples

1. De sample makers zijn in grote mate verantwoordelijk voor de kwaliteit, maar slechts in een enkele sample set zijn de pijpklanken zo dicht bij de pijpen opgenomen, dat de muzikale verschijnselen van het begin van de toon goed hoorbaar zijn opgeslagen.

2. Wordt er een goed opgenomen sample set geïnstalleerd, dan moet de audio-weergave goed doordacht zijn. Actieve luidsprekerboxen van goede kwaliteit links en rechts van de  organist, op de hoogte van zijn oren, geven de beste overdracht van de klanken. Met een goede subwoofer kunnen de bastonen van een 16 voets register worden geproduceerd. Een 32 voets register is in een huiskamer niet mogelijk.

3. Als aan alle voorwaarden is voldaan, dan moet de sample set aan de luidsprekers in de huiskamer worden aangepast. Dit is een handeling die gewoonlijk wordt overgeslagen, maar wie bij mij thuis het verschil heeft gehoord, is overtuigd van de noodzaak om te intoneren. Naast mijn Hauptwerkorgel staat ook een groot huispijporgel met voortreffelijke geïntoneerde metalen pijpen. Het kan worden bespeeld om het te vergelijken met het Hauptwerkorgel en dan blijkt dat echte pijpen door het gebrek aan akoestiek minder realistisch klinken dan de klanken uit een goede sample set.

Het boek is in drie talen nu 500 keer naar alle delen van de wereld verzonden en het verzoek om mij van de verkregen resultaten op de hoogte te houden heeft een stroom van reacties opgeleverd. Het gaf mij een beter inzicht in de denkwijze van andere organisten. Mijn teksten zijn daarop aangepast en de reacties geven aan dat organisten begrijpen hoe zij mooiere klanken uit de samples kunnen krijgen.

Het Hauptwerk Praktijkboek is gratis aan te vragen door een mail te sturen met vermelding van het
volledige postadres naar:       
                                                                                                                              John Boersma

   naar intonatie
   Richborn Orgel
   naar intonatie
  Silbermann Orgel
  Hauptwerkorgel
  Deutsch
  Hauptwerk organ
  English

Pagina´s worden vaak bijgewerkt

Druk bij elke pagina op F5 om de nieuwe tekst te zien
   naar intonatie   Holzhey-orgel
start
hauptwerk
haupthuis
tafelpositief
praktijkboek
sample sets
intonatie
schnitger
bader
kiedrich
holzhey
trostorgel
luidsprekers
orgels in mijn huis
nagalm
boeken over orgebouw
betellen van boeken
contact
kroniek
metalen pijp maken
prestant
holpijp
tongwerk
constructies
mini-orgel
GdO Arbeitskreis Hausorgel
linked sites
Klanken van een Arp Schnitger-orgel

Een kerkorgel is niet in een huiskamer te plaatsen, niet alleen de omvang maakt dat onmogelijk, maar vooral het krachtige geluid is in een kleine ruimte niet te verdragen. Toch is Hauptwerk bedoeld om een kerkorgel in een huiskamer te bespelen. Als voorbeeld het Arp Schnitger-orgel van Steinkirchen. De fascinerende indruk van de klanken in deze kerk is te danken aan dynamiek van de ruimte. Het verschil tussen luide en zachte klanken kan dan groot zijn. Door aanpassing van de samples is deze indruk te reproduceren in de kleine ruimte van een huiskamer. Als de akoestiek eveneens goed wordt overgebracht, kan de organist ook thuis de bijzondere kwaliteiten van dat orgel ervaren. Het Hauptwerkorgel klinkt realistischer dan een huispijporgel. De keuze is hier echte klanken van een kerkorgel of echte pijpen in een akoestisch dode ruimte. Voorwaarden zijn:

1. De samples moeten op korte afstand van de pijpen zijn opgenomen om elk detail van de klank in het geheugen op te kunnen slaan.

2. De samples moeten in het Hauptwerkorgel worden geïntoneerd, zodat alle details van de klank volledig hoorbaar zijn.

3. Goed gerichte luidsprekers op korte afstand van de organist moeten de klanken op de hoogte van de oren weergeven.

Als aan alle voorwaarden is voldaan is de klankbeleving voor de organist gelijk aan het bespelen van het orgel in de kerk.

Het WELLENBORD  verbindt toetsen en ventielen
Das WELLENBRETT  verbindet Tasten und Ventilen
A  ROLLERBOARD  connects keys with the valves
tekeningen van bouw klein Huisorgel
zeichnungen der Aufbau Kleinorgel
drawings of building up small Organ
Boeijenga Music     Publications