Toch besloot ik te experimenteren met een klein tongwerk voor een huisorgel. Mijn doel was een klank die past in een kleine ruimte, maar toch meer de eigenschappen van een tongwerk met grote bekers zou benaderen. Een voorbeeld had ik niet, dus ik moest zoeken naar een geschikte bouwvorm. Een cursus tongwerk maken – met als bekervorm een Vox Humana - had ik bij een orgelbouwer gevolgd en zo geleerd wat de basisvormen zijn voor het maken van kelen, tongen, koppen, stevels en bekers. Een Vox Humana beker moet uit meerdere conische en cilindrische vormen worden samengesteld. Omdat de klank in hoge mate door de bekervorm wordt bepaald, is deze vorm niet de meest geschikte als basis voor experimenten. Na een reeks voorbereidende experimenten werd het me duidelijk dat een cilindrische resonator met een diameter van 12 mm voor toonhoogtes in het klein octaaf goede klanken opleverde. De lengte varieerde van 30 cm voor c klein tot 20 cm voor h klein.

De klank was dulciaanachtig, de cilindrische vorm is ook bij een kerkorgel-dulciaan gebruikelijk. Een verbetering van de klank bereikte ik door de bovenkant af te sluiten met een cilinder van 50 mm hoogte en een diameter tussen de 35 mm en de 15 mm over vier octaven verdeeld. Aan de ene kant zit een rond gat voor de buis, met tweecomponentenlijm aan de buis vast te zetten, Aan de andere kant sluit een rond plaatje de resonator. Over 180 graden is dit plaatje vastgesoldeerd, de ander kant is een spleet die bij de intonatie meer of minder wordt gesloten. Vastgesteld werd dat de 50 mm hoogte voor alle tongpijpen constant moest zijn en de diameter afhankelijk is van de persoonlijke smaak van de intonateur.
Knippen van de tongen

Verdeeld over drie jaren heb ik geëxperimenteerd en vele honderden tongpijpen gemaakt. Het eerste probleem is de manier waarop uit het plaatmateriaal de tong moet worden gestanst, geknipt of gesneden. De verhalen over wat er allemaal mis kan gaan bij de bewerking van de tongen hebben veel bouwers doen besluiten deze maar kant-en-klaar te kopen. Knippen van het metaalblad zou de tong waardeloos maken. Voor stansen beschikt een amateur niet over het benodigde gereedschap. Soms werd het materiaal ingekrast en op de kraslijn gebroken. Daarna moet het tussen hardhout worden geklemd om de rand haaks glad te slijpen. Ik ontdekte dat het allemaal gemakkelijker kan.

Bij een experiment wilde ik een dunnere tong dan ik als plaatmateriaal in voorraad had. In de werkplaats heb ik houten platen, waarover ik schuurlinnen heb gelijmd. Deze zijn nodig bij het vlak maken van houten pijpen, voordat de voorwand erop wordt gelijmd. Op deze plaat legde ik de tong die op het ruwe oppervlak niet gemakkelijk kan wegschuiven. Met een schuurlat (fijn schuurlinnen Nr. 000 op hout gelijmd) probeerde ik de tong dunner te schuren. Echter is het tongmateriaal zo hard dat na langdurig schuren de micrometer nog steeds dezelfde dikte aangaf. Wat ik wel bereikte was een onberispelijke, glanzende en volkomen vlakke tong, ook de zijkanten vertonen geen enkele oneffenheid. De ideale tong om te worden opgeworpen voor een kromming. De tong is gewoon met een schaar of een hefboommes uit de plaat te knippen. Voor een tongblad is het belangrijk dat deze volkomen vlak is. Door het knippen uit de plaat zijn de zijkanten verbogen en is de tong getordeerd. Met de beschreven behandeling is de tong weer volkomen vlak te maken.

Tongwerk

De pijpen van een orgel zijn voor een grootste deel labiaalpijpen. Aan onderzoek naar zowel houten pijpen als pijpen van orgelmetaal heb ik veel tijd besteed. Naast labiaalpijpen zijn er ook linguaalpijpen, beter bekend onder de naam tongwerken. De klanken zijn welkome aanvullingen op de klanken van de labialen. Soms als versterking van het plenum, maar vooral ook als een solistische tegenstem. Door de forse lengtes van de op toon gestemde bekers zijn ze niet geschikt voor een huisorgel, bovendien zijn de klanken te luid.

De klank van de tong is nasaal en moet door de beker worden gevormd. Het is niet eenvoudig om een bekervorm met een mooie klank te vinden. De Regaal van het orgel in Himmelpforten (Altes Land) klinkt bijzonder goed en wordt veel gekopieerd. Toch bereiken deze kopieën zelden dezelfde klank.             

   
Het schuren van de tong gebeurt logischerwijs altijd in één richting. Vastzetten is niet nodig, het is voldoende als de vingers het tongblad stevig op de met schuurband bedekte houten plaat drukt. Eenmaal heb ik toch een heen- en weergaande beweging gemaakt met het gevolg dat de tong dubbel geknikt was. Ik heb een nieuwe tong gemaakt en deze in een tongpijp geplaatst en vervolgens geïntoneerd. Daarna heb ik de dubbel geknikte tong opnieuw vlak gemaakt en toen  in de plaats van de vorige tong aangebracht. Er was geen verschil in klank te horen; een bewijs dat tongen op de schuurplank een perfecte behandeling krijgen.
Opwerpen van de tong

Om een tong op te werpen moet een polijststaal deze herhaalde malen in één richting strijken. In principe maakt het niet uit of de ondergrond een vlak blok hout is of een houten blok met een bepaalde curve, mits beide vormen maar geen zijdelingse kromme vertonen. De curve hoeft niet aan exact maten te voldoen. Ik heb het op de ronding van een bandschuurmachine geslepen. Met een bijzondere aandacht voor een gelijkmatig verloop van de kromming zonder zijdelingse afwijkingen. Let er op dat het polijststaal een gelijkmatige druk over de hele breedte van de tong uitoefent. Bij het met de vinger neerdrukken van het uiteinde van de tong moet deze gelijkmatig afrollen, zonder vlakke delen te vertonen. Een weerkaatsende lichtstraal op de tong laat de gelijkmatigheid duidelijk zien. Er zijn theorieën over het verloop van de buiging, Duitse of Franse bogen komen ter sprake. Ik heb ervaren dat het alleen geldt voor grote tongwerken, ook begrippen als bourdonpunt en punt van maximale helderheid zijn niet van toepassing op kleine tongwerken met niet gestemde bekers.

De methode van tongen knippen en vlak maken heeft zijn nut bewezen, alle tongen zijn op deze manier zonder veel moeite in de ideale vorm te brengen. Verder leerde ik dat de klank in hoge mate door de resonator(en) wordt bepaald en slechts in geringe mate door de tong.
Dunner schaven van een tong

Een te dikke tong is niet door schuren dunner te maken. Het kan wel op de manier die ik  gebruik voor het dunner schaven van orgelmetaal voor een betere resonantie van labiaalpijpen. Een driekante verfkrabber met goed scherp geslepen kanten is een handig schraapstaal, heel effectief om messing of fosforbrons af te schaven. Het plaatmateriaal voor de tongen moet op de werkbank worden vastgeklemd op een onderlaag van orgelmetaal. Streek na streek naast elkaar neemt de dikte dan af. De foto toont een afname van 0.2 mm tot 0,15 mm op de micrometer. Door het dunner schaven buigt de tong sterk naar boven. Draaien van de tong en dan de andere kant schaven compenseert dat, maar het is niet noodzakelijk. De methode van schuren zal ook nu de tong weer onberispelijk glad maken en klaar om op te werpen.
Kelen uit hout of messing

Kelen zijn van hout of van messing te maken.Voor houten kelen is een (metaal)draaibank het beste gereedschap. Messing kelen zijn van messing buis te maken. Door ze in een sleuf in een houtblok te klemmen zijn op een bandschuurmachine af te slijpen tot ze bijna de halve dikte van de buis hebben, ongeveer 190 graden. Zagen met een cirkelzaag of een lintzaag is ook een mogelijkheid, mits met voldoende veiligheid voor de vingers wordt rekening gehouden. Het einde van de buis wordt onder een hoek van 45 graden gezaagd of geslepen. Met het solderen van een messingplaatje is de buis afgesloten. Bij het klemmen verhindert een metalen staaf (boor) het verbuigen van de buis. De foto’s tonen het stap voor stap. Grote klankverschillen heb ik niet kunnen vaststellen tussen messing of houten kelen. Dit in tegenstelling met de tongwerken met gestemde bekers.
Koppen en stevels

Omdat ik een draaibank bezit heb ik ronde koppen van hardhout gemaakt. De stevels zijn gesoldeerd uit orgelmetaal 0,7 mm. Ook lood is een geschikt materiaal voor de stevel. De normale handelsdikte van de loodgieter - 1,2 tot 1,5 mm - is ook bruikbaar. Als er geen draaibank beschikbaar is kunnen de koppen ook rechthoekig van hout worden gemaakt. De stevels krijgen dan eveneens een rechthoekige vorm en het geëigende materiaal daarvoor is hout.
Klank

De klank die ik met deze tongwerkvormen bereikte is schalmei-achtig neigend naar een kromhoorn. De klank is in hoge maten afhankelijk van de smaak van de orgelbouwer. De sleuf die de ronde plaat op de resonator openlaat laat een grote beïnvloeding van de toon toe. Een mensuurtabel voor een labiaalpijp zal de bedoelde klank laten horen. Tongen daarentegen bouwt men met de oren. Daarom heb ik afgezien van exacte maten te vermelden. Twee naar dezelfde maat gemaakte pijpen leverden verschillende klanken op. Door verschuiven van de bovenste resonator op de buisresonator is de klank te bepalen en de sleufopening laat een ruime mate van correctie toe.

In Himmelpforten (Noord Duitsland) bevindt zich een beroemde Regaal van Hans Scherer. De nauwkeurig bekende afmetingen zijn vaak gepubliceerd en volgens deze maten nagebouwd. Maar het is geen orgelbouwer gelukt met deze maten dezelfde klank te krijgen. De orgelbouwer moet de gewenste klank met eigen oren bepalen.

Ten slotte

Het doel van deze pagina over tongwerken is de amateurbouwer aan te moedigen zelf het experiment te ondernemen. Uit messing plaat de tongen knippen blijkt probleemloos te kunnen. Het gelijkmatig met een polijststaal opwerpen van een tong is wel een moeilijke opgave. Is de buiging te groot uitgevallen, dan kan het eenvoudig worden verminderd door de tegenkant te strijken. In dat geval gaat dat het beste op de gebogen kant van het houten blok. Het maken van een tongwerk is een bijzondere ervaring waarmee fraaie klanken zijn te bereiken. Een mooi resultaat leveren twee tongwerken die gelijktijdig klinken.
diese Seite auf Deutsch   Zungen und Kehlen
start
hauptwerk
intonatie
haupthuis
mini-orgel
tafelpositief
praktijkboek
sample sets
schnitger
bader
holzhey
trostorgel
kiedrich
marcussen
contact
orgels in mijn huis
nagalm
metalen pijp maken
boeken over orgebouw
betellen van boeken
kroniek
prestant
holpijp
tongwerk
constructies
GdO Arbeitskreis Hausorgel
linked sites