Arp Schnitger-Orgel Steinkirchen

In 1522 werd een klein orgel door een onbekende bouwer in Steinkirchen geplaatst, het eerste orgel in het Alte Land. De registers Octav 4’ en Octav 2’ uit dit eerste orgel zijn bewaard gebleven en bevinden zich nu in het hoofdwerk van dit Schnitger-orgel. Op de pijpen van de Octav 4’ zijn gotische letters aangebracht.

In 1581 kreeg Dirck Hoyer in Hamburg (schoonzoon van de orgelbouwer Jacob Scherer) de opdracht het oude orgel uit te breiden met een tweede manuaal.
In het Hoofdwerk van het huidige orgel zijn daarvan nog de registers Quintadena 16’, Rohr Flöt 8’ en Nassat 3’ en in het borstwerk nog de Krumphorn 8’ aanwezig. Registers die meer dan 400 jaar zijn bespeeld en nog steeds in goede staat zijn, geven een ongekende klankrijkdom.

In 1685 werd aan Arp Schnitger de opdracht verleend een nieuw orgel te bouwen op de in die tijd gebouwde westgalerij. Schnitger bouwde een orgel met hoofdwerk, borstwerk en pedaal. Het pedaal plaatste hij in de twee vrijstaande pedaaltorens, een van de weinige orgels die bij Schnitger vrijstaande pedaaltorens kreeg. In dit orgel zijn de zes genoemde 16e eeuwse registers opgenomen.

In 1947/1948 werkte Rudolf von Beckerath in Hamburg aan het orgel. Dit gebeurde met groot respect voor de orgelbouwkunst van Arp Schnitger, die als de belangrijkste orgelbouwer uit de tijd van de barok wordt erkend. Zodoende bleef de klank van dit instrument zeer goed behouden en bleven ingrijpende veranderingen achterwege.

Rudolf von Beckerath (Hamburg) restaureerde het orgel in 1987, waarbij de originele Schnitger manualen werden geplaatst en de balgen gereconstrueerd.

In 2012 vond een zorgvuldige algehele restauratie plaats. Deze werd uitgevoerd door Rowan West (Altenahr). De winddruk is toen verlaagd (74 mm WS), de stemming aangepast (A=483 Hz, stemming Bach-Kellner), het hoofdwerk kreeg een nieuwe mixtuur en de exacte ouderdom van de pijpen is nauwkeurig bepaald. De gerestaureerde registers werden juni 2012 gepresenteerd door:
                      Martin Böcker  en  Prof. Harald Vogel  (op You Tube )

    Brustwerk
 1. Gedackt           8’
 2. Rohr-Flöth        4’
 3. Quinte             3’
 4. Octav              2’
 5. Spitz-Flöth       2’
 6. Tertzian      2 Fach
 7. Scharf  3 - 5 Fach
 8. Krumphorn        8’

Tremulant hele orgel
     Pedal
 1. Principal           16’
 2. Octav               8’
 3. Octav               4’
 4. Nachthorn          2’
 5. Rausch-Pfeiffe    2 Fach 
 6. Mixtur          4 - 5 Fach
 7. Posaun            16’
 8. Trompet            8’
 9. Cornett             2’

 
Klanken van de sample set

Er zijn twee redenen om een sample set te kiezen. De eerste is de bijzondere kwaliteit van de klanken van het orgel. De tweede reden is dat de sample maker die bijzondere klanken goed in de samples heeft vastgelegd. Als microfoons te ver van de pijpen staan kunnen ze de klanken niet goed opnemen. Goede microfoons op korte afstand leggen de klanken met hun opvallende eigenschappen heel gedetailleerd vast. Naarmate ze op grotere afstand staan, zal de galm de klanken verdoezelen. Vergelijk het met een gesprek voeren in een kerk met veel galm. Wanneer mensen zich te ver van elkaar bevinden kunnen ze elkaar niet verstaan.

Het Arp Schnitger-orgel van Steinkirchen voldoet zeker aan de voorwaarde dat het klanken laat horen die bijzonder inspireren tot spelen. Arp Schnitger staat bekend als de beste orgelbouwer die er ooit heeft geleefd. Wat Stradivarius is voor de viool is Schnitger voor het orgel. De pijpen klinken al 300 jaar, een deel ervan zelfs langer en dat is prachtig hoorbaar in de bijzondere resonans, die eigen is aan oude pijpen.

Het orgel in deze kerk heb ik gedurende enkele uren bespeeld en ervaren hoe inspirerend de klanken van de pijpen zijn. Bladmuziek neem ik nooit mee, ik wil weten wat het orgel zelf te zeggen heeft. Het is een genoegen om met de 300 jaar oude Principal 8’ van Schnitger te improviseren. De Octav 4’ uit 1522 heeft Schnitger opnieuw gebruikt en deze twee registers versmelten volkomen. De samples geven alle details uit de klanken voortreffelijk weer. De Sample set van OAM en dit historische orgel vormen een perfecte combinatie.

  Hauptwerk
 1. Quintadena        16‘
 2. Principal              8‘
 3. Rohr Flöt             8‘
 4. Octav                 4‘
 5. Nassat                3‘
 6. Octav                 2‘
 7. Gemshorn            2‘
 8. Sexqvialtera  2 fach
 9. Mixtur     4 - 6 fach
10. Cimbel         3 fach
11. Trompet             8’
  Deutsch
Steinkirchen    St. Nicolai en St. Martinikerk

Steinkirchen in het Alte Land is een van de oudste steden in de ‘eerste mijl’ van het moerasgebied aan de Elbe;het gebied tussen de Flüssen Zwinge en de Lühe. Onder het bewind van de Bremer aartsbisschop Friedrich I (1104 - 1123) begon hier en in Ditterschop (Hollern) vanaf 1104 de kolonisering door immigranten uit Groningen.

Tegelijkertijd werd hier de eerste kerk voor dit in de middeleeuwen veel bezochte bedevaartsoord gebouwd. De huidige kerk in de vorm van een bakstenen zaalkerk met een polygonaal koor ontstond in 1500 en werd in 1773 grondig aan de eisen van die tijd aangepast, vooral met betrekking tot het interieur. Daarbij werd het 1687 voltooide Schnitger-orgel betrokken, dit verhuisde naar de nieuwgebouwde westgalerij en met het front onder een op hout geschilderd schijngordijn geplaatst.

Alte Land is geen Duitse uitdrukking maar een verbastering van het Groningse ‘aole land’. Het Gronings was in die tijd de voertaal van deze streek. Ook nu wordt de Groningse taal daar nog in veel uitdrukkingen gebruikt. Een Groninger die zijn eigen taal gebruikt wordt van Ost-Friesland tot Jork en Stade goed begrepen.

  English
Intonatie

Na het installeren hoorde ik de windmotor luid klinken. Op het scherm Pipe and rank voicing staat de schakelaar om dat uit te schakelen en dat heb ik onmiddellijk gedaan. De windmotor van mijn pijporgel zit in een goede dempkist en is niet hoorbaar, evenmin als tractuurgeluiden. Op een Hauptwerkorgel wil ik deze geluiden ook niet horen.

Het is noodzakelijk om de krachtige klank van het orgel in de kerk te reduceren tot een niveau dat aanvaardbaar is in een huiskamer. Het is een natuurkundige wet dat als het volume van een klank wordt verminderd, dat meer in de hoge tonen dan in de lage tonen is te horen. Het orgel moet worden aangepast aan de dynamiek van een huiskamer.  Het karakter van elke pijp is vooral hoorbaar bij het aanspreken, het articuleren van de klank. Door het volume te verlagen komt dit belangrijke deel van de klank minder tot zijn recht. In mijn boek geef ik aan hoe de goede balans kan worden teruggevonden. De luidspreker is hier een belangrijke factor, hoe goed de kwaliteit van de luidspreker ook mag zijn, een aanpassing van de klank is noodzakelijk en daarna luidspreker en intonatie bij elkaar. Een nieuwe luidspreker betekent opnieuw intoneren.

In mijn huiskamer klinkt het orgel uit de luidsprekers geheel overeenkomend met de klanken in de kerk van Steinkirchen.

De CD laat de klanken met per register horen en is een goed hulpmiddel bij het intoneren van de samples.      Verkrijgbaar bij: ORGELAKADEMIE STADE
                        Orgel CD   Nr. 40
Klankschoonheid van historische pijpen

Metalen pijpen van historische orgels hebben eeuwenlang geresoneerd op dezelfde klank. Daardoor verandert de structuur van het metaal en dat is hoorbaar in de mooie resonans van de klanken.

Nieuwe pijpen kunnen deze prachtige klank nooit evenaren. In goed opgenomen samples is deze klankschoonheid duidelijk te horen. De samples waarin deze klankschoonheid is opgeslagen moeten wel worden geïntoneerd, om de verfijnde klanken van het originele orgel weer te geven.
Joachim Richborn-orgel 1681    
                                    
                                   St. Marien-kerk Buttforde

De Evangelisch-Lutherse St. Marienkerk in het Wittmunder stadsdeel Buttforde is een uit granietblokken opgebouwde kerk van grote kunsthistorische betekenis. Het romaanse bouwwerk werd rond 1230 op een kunstmatig opgeworpen terp opgebouwd.

Joachim Richborn plaatste in het jaar 1681 een orgel op het romaanse doksaal. Om voldoende hoogte beschikbaar te hebben voor de Prestant 8’ moest een boogvormige uitsparing in het lage houten plafond worden aangebracht.

De stemming van het orgel werd gewijzigd, maar de opsnedehoogtes van de pijpen in Buttforde werden in tegenstelling met vele andere historische orgels niet verhoogd.
Zo is dit orgel het oudste onveranderd gebleven orgel van Ostfriesland, waarvan het pijpwerk nog in een verbazingwekkend goede conditie is. Slechts de lindehouten koppen van het tongwerk, de Trompet waren door de houtworm aangetast.

In het jaar 1949 restaureerde Alfred Führer het orgel, waarbij de trompet werd vervangen. De pijpenmakerij Giesecke in Göttingen maakte de tongpijpen op een moderne manier.

De orgeladviseur Reinhard Ruge uit Norden zette in 2005/2006 een restauratieplan op. Door lekkages van de windladen konden de hoge registers nauwelijks aanspreken. De pijpmonden lieten door het stemmen veroorzaakte scheuren zien en de pijpwanden vertoonden hier en daar butsen. Vele houten delen waren dringend aan restauratie toe en ook de orgelkast had een goede herstelbeurt nodig.

De frontpijpen waren van lood gemaakt en met tinfolie bekleed, deze folie bladderde op vele plaatsen af en de labia moesten opnieuw worden verguld.

Opmerkelijk is, dat de intonatie met de vocale klankkleuring van de Prestant behouden is gebleven en nauwelijks kernsteken bezit. Voor orgels uit het tijdperk Schnitger is dit heel uitzonderlijk. Dat het instrument zonder grote ingrepen nog steeds functioneel was, getuigt van de hoge kwaliteit van Richborn.

Restauratie Hendrik Ahrend Leer-Loga

Hendrik Ahrend in Leer kreeg de opdracht het orgel in de periode 2011/2012 te restaureren. De orgelkast heeft hij duurzaam hersteld en hij voegde drie handbediende keilbalgen toe. Het pedaalklavier had ook een reconstructie nodig en het door Alfred Führer verlengde toetsbeleg bracht hij terug naar de oorspronkelijke maten. Bij de reconstructie van het wellenbord werd deze weer op zijn oorspronkelijke plaats aangebracht.

Het pijpwerk onderging een behoedzame restauratie en de verloren gegane Trommet 8' werd gereconstrueerd naar in 1947 opgeslagen gegevens van de originele Trommet. Door de nieuw aangebrachte folie herkregen de frontpijpen weer hun glanzend aanzien. Ten slotte werd de originele middentoonstemming weer aangebracht en de oorspronkelijke winddruk van 73 mm WK hersteld.

 a1 = 473 Hz bij 19° Celsius   5/8 toon boven normaal (440 Hz)

Intoneren van de samples                                 

Een orgel is een luidklinkend muziekinstrument, gemaakt voor een grote ruimte waar deze luide klanken passen bij de grote ruimte. Deze grote luidsterkte moet worden teruggebracht naar een luidheid die in een woon- of studeerkamer acceptabel is. Het is een natuurkundige wet dat een vermindering van het volume een veel groter effect heeft op de hogere tonen dan op de lagere. En dat het dus ook meer effect heeft op de boventonen van een klank dan op de grondtoon. Een niet aangepaste sample mist het sprankelende geluid dat in de kerk zo transparant klinkt.

Een kleinere ruimte laat ook minder dynamiek toe. Het verschil tussen luide en zwakke registers moet kleiner worden. De luidsterkte van een Trompet moet meer worden verzwakt dan van een Holpijp. De Prestant is het voornaamste register en zijn volume is de norm in een Hauptwerkorgel. Het volume van andere registers wordt zo ingesteld dat de verhoudingen dezelfde klankindruk maken als in de grote ruimte van de kerk.

Met de muis op de registerknop en de rechter muistoets ingedrukt is de intonatie ervan te bereiken. Per toets zijn er vijftien mogelijkheden om de klank aan te passen, maar voor de intonatie zijn er vier belangrijk. In volgorde van gebruik:

13. transition frequency equalizer – bepaalt de effectiviteit van de boost
15. boost equalizer – hiermee wordt het karakter van de klank geaccentueerd
03. brightness – regelt de helderheid van de klank
01. amplitude – deze zorgt voor egaal verloop van de volumes

Op welke manier de gestructureerde methode om te intoneren verloopt, staat uitvoerig beschreven in de nieuwe editie van het Hauptwerk Orgel Praktijkboek. Van enkele orgels zijn de standen van alle regelaars gefotografeerd. Het is gebleken dat het op de meeste orgels zonder meer kan worden toegepast. De ervaring die een organist er door verkrijgt, geeft hem de mogelijkheid het voor zijn eigen orgel nog effectiever te maken. 

Historische pijpklanken

Ook deze Sample Set vormt een prachtig voorbeeld van resonanties die alleen in eeuwenoude pijpen kunnen ontstaan. Het zingende karakter van deze Prestant bezit een onovertroffen klankschoonheid. Volgens Harold Vogel en Reinhard Ruge behoort dit orgel met dat van Norden tot de belangrijkste orgels van de Noord-Europese Barokkunst.

De pijpen van Richborn geven de barokklank uit de 17e eeuw natuurgetrouw weer. De oorspronkelijke klank is onaangetast behouden gebleven. Door de veroudering hebben de pijpen wel aan glans gewonnen, wat in deze samples van topkwaliteit goed is te horen.

De sample set is verkrijgbaar bij Dirk Menzenbach en kost € 120,00
Alle gegevens plus klankvoorbeelden zijn te vinden op Dirks Organs

De Sample Set is als tweeklaviersorgel uitgevoerd. De beide klavieren beschikken over dezelfde dispositie.

Na het intoneren heb ik in Buttforde de klanken met die van het orgel vergeleken.

Het boekje toont de foto's van de intonaties van de verschillende registers van het Richborn orgel.

Gratis aan te vragen onder vermelding van het volledige postadres.

Stuur een e-mail met
de aanvraag:

Intonatie Richborn-orgel

                              John Boersma
start
hauptwerk
haupthuis
mini-orgel
tafelpositief
praktijkboek
sample sets
intonatie
bader
holzhey
schnitger
kiedrich
marcussen
contact
luidsprekers
orgels in mijn huis
nagalm
metalen pijp maken
boeken over orgebouw
betellen van boeken
kroniek
prestant
holpijp
tongwerk
constructies
GdO Arbeitskreis Hausorgel
linked sites