Bader orgel Walburgiskerk Zutphen

Als er één orgel is waarvoor Hauptwerk moest worden bedacht dan is het dit Bader-orgel. Jiri Zurek (Sonus Paradisi) heeft een fantastische prestatie geleverd door de bijzondere klanken van dit Bader-orgel perfect in de samples vast te leggen.
Een van de mooiste sample sets die er te koop zijn.

Orgelmakerij Gebr. Reil in Heerde heeft in de periode 1993 - 1996 een grondige restauratie van dit orgel uitgevoerd. Daarbij werden Hoofdwerk, Rugpositief en Pedaal zoveel mogelijk teruggebracht in de toestand van 1643.

Uitsluitend pijpen van lood

Opmerkelijk is dat bij deze restauratie werd vastgesteld, dat alle pijpen door Bader van lood waren gemaakt. Lood uit die tijd bevat chemische toevoegingen die de klank gunstig beïnvloeden. De prachtige vocale klanken van het Bader-orgel worden verkregen met pijpen gemaakt van lood.

Jiri Zurek heb ik gevraagd de klanken zo droog mogelijk op te nemen, zodat de details niet door de enorme galm van de kerk worden vervaagd. Ik wil het orgel horen, zoals de organist het aan de speeltafel in de kerk hoort, op grotere afstand worden de klanken door de galm vervaagd. Dat is op de Dry Sample set bijzonder goed te horen; de articulatie en de wat ruisende klanken zijn uitstekend te horen. Met goed gekozen instellingen van de intonatie van Hauptwerk, vooral de Equalizers, klinkt het bij mij thuis zoals als bij de speeltafel in de kerk.

Holzhey-Orgel  Weissenau 1787

Johann Nepomuk Holzhey behoorde in de tweede helft van de 18e eeuw tot de grote orgelbouwers in het Zuid-Duitse gebied. In de laatste jaren is men zijn werk steeds meer gaan waarderen. Terecht, want hij slaagde er in een opvallend persoonlijke stijl te ontwikkelen, die nu een stimulerend effect heeft bij het bouwen van nieuwe orgels. Zijn orgels sluiten zowel bij de Rococo als de klassieke stijl aan, maar in zijn laatste instrumenten is toch de invloed van de romantische klankesthetiek merkbaar. Holzhey was een tijdgenoot van Haydn en van Mozart. Met Holzhey bereikte het klassieke orgel in Zuid-Duitsland zijn hoogtepunt.

De bouw van orgels heeft Holzhey vermoedelijk bij zijn oom Alexander Holzhey geleerd, waarbij hij sterk werd beïnvloed door Karl Riepp. Zijn oom bouwde orgels in Zuid-Duitse stijl; Riep daarentegen hing meer de Franse stijl aan. Grotere verschillen waren er in die tijd niet denkbaar.

Holzhey had het talent de beide stijlen te verbinden tot aantrekkelijke klankrijke instrumenten. Tijdgenoten verbaasden zich er over, dat zijn orgels zowel verstild als krachtig konden klinken.

Magnuskerk in Anloo (Drenthe)

In de Magnuskerk van Anloo staat in het
 Radeker & Garrels-orgel in 1719 gebouwd door Rudolf Radeker en Johannes Garrels, orgelmakers die het orgelmaken bij Arp Schnitger hebben geleerd.

Het orgel is weer in de originele staat gereconstrueerd door de orgelmaker Henk van Eeken in Herwijnen. Een deel van de pijpen was door brand verloren gegaan. Gelukkig zijn de voor de historische klank belangrijke acht- en viervoetspijpen en de tongwerken voor een groot deel nog origineel aanwezig.
Het deel van de pijpen dat door brand was vernietigd, is door hem gereconstrueerd in dezelfde stijl als de historische registers.

Met zijn research naar procesreconstructie (Göteborg Art Center) is hij er volledig in geslaagd de kenmerkende oude klank terug te vinden en is er geen verschil te horen tussen de oude en de gereconstrueerde pijpen.

Een goed voorbeeld van het op hoog niveau uitoefenen van het orgelmakersambacht.

Elke organist die dit orgel wil bespelen, kan hiervoor toestemming krijgen bij één van de vaste organisten. Een kleine vergoeding wordt als bijdrage aan de kerk gevraagd.         
                           
        zie de website van de Magnuskerk

Pedael
Bardon        16'
Octav          8'
Cornet         4'

Basuyn        16'
Tremulant pedaal
Borstpositiff
Gedackt   8’
Fluit        4’
Octav      2’
Sifflet   1 ½’
Scherp  ½’ 3 st

Dulciaen   8’
Tremulant (beide manualen)
Joachim Richborn-orgel 1681    
                             St. Marien-kerk Buttforde


De Evangelisch-Lutherse St. Marienkerk in het Wittmunder stadsdeel Buttforde is een uit granietblokken opgebouwde kerk van grote kunsthistorische betekenis. Het romaanse bouwwerk werd rond 1230 op een kunstmatig opgeworpen terp opgebouwd. Joachim Richborn plaatste in het jaar 1681 een orgel op het romaanse doksaal.
                                  Buttforde   Joachim Richborn-Orgel

Sample makers met artistieke inzichten weten hoe zij de authentieke klanken in samples moeten opslaan zoals van het Richborn-orgel van Buttforde uit 1681. Door organologen als Harold Vogel en Reinhard Ruge beschouwd als het prototype van vocale barokklank. Een orgel dat nog net zo klinkt als bij de bouw in 1681.

Dirk Menzenbach maakte van dit Richborn-orgel een sample set waar de microfoons dicht bij de pijpen de prachtige toonvorming hebben vastgelegd. De akoestiek in Buttforde is ruim voldoende aanwezig en deze akoestiek is met een tweede stel microfoons vastgelegd.

Gottfried Silbermann-orgel in Zöblitz  (1742)

Deze bijzondere sample set van Prospectum geeft de klanken in vier kanalen weer, waarbij de opnamen achter in de kerk weergegeven worden via de surroundkanalen.

Het
Silbermann-orgel is een barok orgel, met breedgelabiëerde Prestanten. Het laat zingende klanken horen, rijk aan boventonen.
Het is typerend voor het klankidioom van Gottfried Silbermann


Gottfried Silbermann gaf zijn Prestanten een grote labiumbreedte. Het bovenlabium is ten opzichte van de kernspleet naar voren getrokken en de windstroom is naar buiten gericht. Al deze factoren werken mee aan een sterke ontwikkeling van alle boventonen, zodat een breedzingend klankkarakter ontstaat. De klankrijkdom is zo groot dat een tongwerk aan de plenumklank weinig kan toevoegen.

Het karakter van de fluiten is ijl en helder, wat duidt op een goede ontwikkeling van de derde en vijfde boventoon. De sterkte van de grondtoon neemt toe bij de pijpen in de laagste octaven. Bij de intonatie heb ik dat nauwkeurig op mijn weergave klankveld afgestemd. De klanken zijn realistisch in de Sample Set opgeslagen, maar de organist moet deze zorgvuldig intoneren.
Renaissance orgel
Choro primo
Principale 8’
Cimbale 2st. ½’
Mixtura 3 st. 1’
Superoctava 2’
Quinta maior 2 2/3’
Octava principale 4’

Choro secondo
Salicinale 8’
Copula maior 8’
Copula minor 4’
Quintadena 4’

Regal 8' (apart van
Choro 1 en 2)

Pedal
Superoctavasus 4’
Octavasus 8’
Subbasus 16’

Positiv
Copula 8'
Copula 4'
Fugara 4'
Principal 2'
Quinta 1 1/2'  
Octava 1'
                       

Verhouding klank en akoestiek

Helmut Maier van Organ Art Media maakt zijn geluidsopnames met microfoons in een kunsthoofd en beluistert deze met een koptelefoon. Bij de omroep en de geluidsindustrie is kunsthoofdstereo al tientallen jaren geleden naar het museum verbannen. Voor de weergave met luidsprekers is het een slecht systeem. Het dringende advies van Maier om zijn samples met een koptelefoon te beluisteren is schadelijk voor het gehoor en bovendien niet bruikbaar voor een organist die zijn  muziek wil laten horen.

Met een drastische intonatie zijn de samples aan de weergave met luidsprekers aan te passen, mits de kerk niet over een grote akoestiek beschikt. In dat geval is Maier niet in staat om met zijn kunsthoofdopnames de klanken te scheiden van de akoestiek. Met het Schnitger-orgel in Steinkirchen is dat wel gelukt en omdat het om een historisch orgel van de meester-orgelbouwer Arp Schnitger gaat is, kan ik de set aanbevelen. De kerk heeft een beperkte akoestiek, net voldoende om het te niet droog te laten klinken, maar de details van de pijpklanken blijven hoorbaar. Met een goede intonatie zijn die weer naar voren te halen

In tegenstelling met deze set is de sample set die Helmut Maier maakte van het Karl Riepp-orgel van Ottobeuren. De klanken gaan helemaal verloren in de zeer ruime akoestiek van zeven seconden. Als twee mensen in deze kerk met elkaar praten op een afstand overeenkomend met die tussen microfoon en pijpen kunnen ze elkaar niet verstaan.

Met de sample set van het Riepp-orgel is geen muzikale emotie over te brengen.

   Deutsch
Manuael
Quintadena 16'        
Principael     8’            
Roerpijp       8’          
Octav         4’ 
Spitspijp      4’ 
Quint          3’  
Sexquialter  2/3’ 2 st
Mixtuur    2/3’ 4-6 st
  
Trompet      8’         
Vox humana 8’ b-d  
Smecno  Renaissance-orgel uit 1587

Het Renaissance orgel van de Heilige Drievuldigheids-kerk in Smecno (30 km westelijk van Praag) is het oudste en in goede staat bewaard gebleven orgel in Tsjechië. In 1587 werd het gemaakt door een onbekende bouwer. Jan Rusch van Litomerice heeft bij een grote renovatie in 1775 een klein Rugpositief toegevoegd.

Dusan Doubek voerde een reconstructie van het orgel in renaissance stijl uit. Op de registerplaatjes staan de oorspronkelijk namen van de pijpen, waarvan een groot aantal origineel zijn. Bij de reconstructie zijn de te herstellen pijpen in dezelfde stijl bijgemaakt. Het orgel laat hierdoor de oorspronkelijke Renaissance klank van de registers horen.

In de jaren 2009-2010 is de renovatie van het orgel voortgezet. Het barokke Rugpositief bleef los van het renaissance orgel met een eigen manuaal en eigen registertrekkers. Het staat tegenover het hoofdorgel en de organist moet kiezen tussen het bespelen van het renaissance orgel of het rugpositief

De uitzonderlijke samenstelling van dit renaissance instrument
Het één-manualige renaissance orgel is gebouwd op twee afzonderlijke windlades. De eerste bevat alleen het Principaal koor en de andere de Fluiten. Met ventielen is het mogelijk om een van de windlades te dempen. Zij kunnen worden gebruikt om de registers te verdelen naar Italiaanse stijl in Choro primo en Choro secondo. Zo is het mogelijk om snel over te schakelen van de plenumklank naar de fluitklank en imiteert het twee manualen.

Sonus Paradisi legde de klanken vast in dry, wet en surround. De
dry samples hebben mijn voorkeur. De akoestiek kan beter door de Lexicon MX300 worden verzorgd.

Sample Set intonatie

In de sample-set die Prospectum in Anloo heeft gemaakt zijn de klanken opgeslagen van het orgel dat Radeker en Garrels, meesterknechten van Arp Schnitger in 1719 hebben gebouwd. De klank van dit orgel is een schitterend voorbeeld van de stijl van Schnitger. Harold Vogel komt regelmatig met zijn leerlingen naar de kerk in Anloo om ze met deze klank te laten kennismaken. De draagkracht van het orgel is groot en zou ook een kerk met een drievoudige grootte gemakkelijk aan kunnen.

De akoestiek van de Magnuskerk is niet erg ruim maar draagt toch voldoende bij aan de resonantie van de klank. De pijpen hebben een hoog loodgehalte, ze zijn breed gelabieerd, vooruitspringende bovenlabia en dikke kernen. De Principael 8' heeft een vocaal karakter met veel consonantische nuances in de aanspraak en verschillende formanten in de klank, waarmee de verschillende klinkerkleuren in de menselijke stem wordt bedoeld. Deze vocale eigenschap in de klank van prestanten komt uit de Renaissance en was in de 17e eeuw een belangrijk bestanddeel van de orgelklank.

De tongwerken hebben een opmerkelijk grondtonig karakter met zeer brede kelen en tongen, de Trompet 8' en de Vox Humana 8' zijn nog helemaal in originele staat. Op het borstwerk staat een Dulciaan 8' die in dezelfde stijl is gereconstrueerd. De klank van de Dulciaen is zangerig met een subtiele tinteling. Met de glanzende Trompet en de parelende Vox Humana op het Manuaal en een kleurrijke Bazuin 16 voet op het pedaal is het orgel ruim voorzien van tongwerken.

Het is noodzakelijk om de krachtige en heldere klank van het orgel in de kerk te reduceren tot een niveau dat aanvaardbaar is in een huiskamer. Prospectum heeft de klanken goed in de samples opgeslagen, maar in de bewerking is de sprankelende klank verdwenen en maakt bij de weergave een matte indruk. Het is een natuurkundige wet dat als het volume van een luide klank wordt verminderd, de verzwakking een gemis aan helderheid veroorzaakt. Het is aan de gebruikers om de klankverhoudingen weer in de juiste proporties hoorbaar te maken.

Omdat ik dit orgel goed ken van verschillende bespelingen en vond dat bij het thuis bespelen van de samples de klanken veel te ingetogen werden weergegeven, heb ik ruim gebruik gemaakt van alle mogelijkheden om deze te intoneren. In de eerste plaats de “brigthness” van de Principael flink vergroot en gelijktijdig de amplitude evenredig verminderd. Ook op de tongwerken paste ik deze correctie toe. Hoewel het resultaat een verbetering was, klonk het in de kerk toch beter.

Met de Equalizer Bandfilters is een effectieve correctie mogelijk, bijvoorbeeld bij de Dulciaen. Aan de speeltafel klinkt deze briljanter dan in de kerk. De mogelijkheden die Hauptwerk biedt om met de equalizers effectiever te intoneren heb ik zorgvuldig op prestanten en tongwerken toegepast. Nu alles is herintoneerd klinkt het alsof een zwaar gordijn is verwijderd en het orgel nu met zijn heldere en sprankelende klanken in mijn huiskamer staat. 

In het Hauptwerk Orgels Praktijkboek wordt de intonatie van dit orgel uitvoerig beschreven.
                                                    Zie ook:
 samples intoneren

   English
Dit boek bevat de foto's van de intonaties van
het Gottfried Silbermann-orgel van Zöblitz.

Het kan gratis worden aangevraagd onder vermelding van het volledige postadres van de aanvrager.

Stuur een e-mail met de aanvraag:
Intonaties Silbermann-Orgel in Zöblitz.

                           

                     John Boersma

                                                    
Untermanual
Principal           8' 
Quintadena       8'
Rohrflöte          8' 
Octava            4'
Spitzflöte         4'
Quinta             3'
Octava            2'
Mixtur             IV
Cornet            III
Obermanual
Gedackt             8'
Rohrflöte            4'
Nasat                3'
Octava              2'
Tertia          1 3/5'
Quinta          1 1/2'
Sufflet               1'
Cimbel               II
Pedal
Subbass           16'
Octavbass         8'
Posaunenbass   16'
Hauptwerk
Principal          16’
Octav Principal  8’
Viol di Gamba    8’
Rohr Flöte        8’
Octava            4’
Spitz Flöte       4’
Quinta             3’
Octava            2’
Tertia
Mixtur        4 fach
Cymbel      3 fach
Cornet       4 fach
Fachott          16’
Trompete         8’
Oberwerk
Quintadena      16’
Principal           8’
Gedackt           8’
Quintadena       8’
Rohr Flöte        4’
Octava            4’
Nasat              3’
Octava            2’
Quinta       1 1/3’
SechstQuintraAltra
Sifflöt              1’
Mixtur       3 fach
Vox Humana     8’
Pedal
Gross Untersatz 32’
Principal           16’
Octaven Bass     8’
Quintadena        8’
Posaune           16’
Trompete           8’
start
hauptwerk
haupthuis
min-orgel
tafelpositief
praktijkboek
set orgels
intonatie
bader
holzhey
schnitger
kiedrich
marcussen
contact
luidsprekers
orgels in mijn huis
nagalm
metalen pijp maken
boeken over orgebouw
betellen van boeken
kroniek
prestant
holpijp
tongwerk
constructies
GdO Arbeitskreis Hausorgel
linked sites
Dit boek bevat de foto's van de intonaties van
het Gottfried Silbermann-orgel van Freiberg.

Het kan gratis worden aangevraagd onder vermelding van het volledige postadres van de aanvrager.

Stuur een e-mail met de aanvraag:
Intonaties Silbermann-Orgel in Petrikirche van Freiberg.

                           

                     John Boersma