Bader orgel Walburgiskerk Zutphen

Na de bijzonder geslaagde prestatie om de klanken van het Schnitger-orgel in Zwolle in een sample set vast te leggen, heeft Jiri Zurek (Sonus Paradisi) ook een fantastische prestatie geleverd met het samplen van de bijzondere klanken van het Bader-orgel. Beide sets zijn buitengewoon waardevolle orgels voor Hauptwerk.

Orgelmakerij Gebr. Reil in Heerde heeft in de periode 1993 - 1996 een grondige restauratie van dit orgel uitgevoerd. Daarbij werden Hoofdwerk, Rugpositief en Pedaal zoveel mogelijk teruggebracht in de toestand van 1643.

Uitsluitend pijpen van lood

Opmerkelijk is dat bij deze restauratie werd vastgesteld, dat alle pijpen door Bader van lood waren gemaakt. Lood uit die tijd bevat chemische toevoegingen die de klank gunstig beïnvloeden. De prachtige vocale klanken van het Bader-orgel worden verkregen met pijpen gemaakt van lood.

Jiri Zurek heb ik gevraagd de klanken zo droog mogelijk op te nemen, zodat de details niet door de enorme galm van de kerk worden vervaagd. Ik wil het orgel horen, zoals de organist het aan de speeltafel in de kerk hoort, op grotere afstand worden de klanken door de galm vervaagd. Dat is op de Dry Sample set bijzonder goed te horen; de articulatie en de wat ruisende klanken zijn uitstekend te horen. Met goed gekozen instellingen van de intonatie van Hauptwerk, vooral de Equalizers, klinkt het bij mij thuis zoals als bij de speeltafel in de kerk.

Holzhey-Orgel  Weissenau 1787

Johann Nepomuk Holzhey behoorde in de tweede helft van de 18e eeuw tot de grote orgelbouwers in het Zuid-Duitse gebied. In de laatste jaren is men zijn werk steeds meer gaan waarderen. Terecht, want hij slaagde er in een opvallend persoonlijke stijl te ontwikkelen, die nu een stimulerend effect heeft bij het bouwen van nieuwe orgels. Zijn orgels sluiten zowel bij de Rococo als de klassieke stijl aan, maar in zijn laatste instrumenten is toch de invloed van de romantische klankesthetiek merkbaar. Holzhey was een tijdgenoot van Haydn en van Mozart. Met Holzhey bereikte het klassieke orgel in Zuid-Duitsland zijn hoogtepunt.

De bouw van orgels heeft Holzhey vermoedelijk bij zijn oom Alexander Holzhey geleerd, waarbij hij sterk werd beïnvloed door Karl Riepp. Zijn oom bouwde orgels in Zuid-Duitse stijl; Riep daarentegen hing meer de Franse stijl aan. Grotere verschillen waren er in die tijd niet denkbaar.

Holzhey had het talent de beide stijlen te verbinden tot aantrekkelijke klankrijke instrumenten. Tijdgenoten verbaasden zich er over, dat zijn orgels zowel verstild als krachtig konden klinken.

Schnitgerklanken in Anloo (Drenthe)

Radeker & Garrels, orgelmakers van Arp Schnitger bouwden in 1719 het orgel in de Magnuskerk van Anloo. Het orgel is weer in de originele staat gerestaureerd door de orgelmaker Henk van Eeken in Herwijnen. Een klein deel van de pijpen was door brand verloren gegaan. Voor de historische klank zijn vooral de acht- en viervoetspijpen belangrijk, evenals de tongwerken. Gelukkig zijn deze nog origineel aanwezig. Ik weet welke pijpen zijn gereconstrueerd, maar kon bij het bespelen geen verschil horen.

Het orgel is weer in de originele staat gereconstrueerd door de orgelmaker Henk van Eeken in Herwijnen. Een klein deel van de pijpen was door brand verloren gegaan. Gelukkig zijn de voor de historische klank belangrijke acht- en viervoetspijpen en de tongwerken voor een groot deel nog origineel aanwezig.
Het deel van de pijpen dat door brand was vernietigd, is door hem gereconstrueerd in dezelfde stijl als de historische registers.

Met zijn research naar Procesreconstructie (Göteborg Art Center) is hij er volledig in geslaagd de kenmerkende oude klank terug te vinden en is er geen verschil te horen tussen de oude en de gereconstrueerde pijpen.

Een goed voorbeeld van het op hoog niveau uitoefenen van het orgelmakersambacht.
De sample set wordt door Prospectum geleverd.

Arp Schnitger-orgel 1721    St. Michaelskerk in Zwolle

In de afgelopen eeuw is bewezen dat Arp Schnitger de orgelmaker was die in zijn tijd de hoogste mate van perfectie in de  kunst van het orgelmaken heeft bereikt. De orgels van Schnitger werden in de zoektocht naar de verloren gegane kunst van het orgelmaken, na de zestiger jaren van de 20e eeuw, gezien als het beste voorbeeld. Dank zij de bouw van nieuwe orgels in de stijl van Schnitger kon de orgelwereld kennis nemen van de Noord-Europese klanken van de baroktijd en werd een dieper inzicht verkregen in de orgelkunst in dit gebied.

De vergelijking met Stradivarius wordt vaak genoemd, het is een hoge waardering voor orgelklank

Arp Schnitger bouwde 170 orgels, waarvan 110 helemaal nieuw. Van de ruim dertig die vandaag de dag nog over zijn, bevindt het grootste deel zich in Noord-Duitsland. In Noord-Nederland staan er nog elf, overwegend in de provincie Groningen.

Het orgel van de Grote of Sint-Michaëlskerk in Zwolle is ontworpen door Arp Schnitger maar na zijn overlijden voltooid door zijn zoons Franz Caspar en  Johann Georg.
Het is een vierklaviers orgel met 63 registers en is het grootste orgel van Schnitger.

Van Schnitger-orgels zijn niet veel sample sets gemaakt en maar in een enkele set zijn de klanken goed opgeslagen. De sample set die Jiri Zurek (Sonus Paradisi) in Zwolle heeft gemaakt, geeft de prachtige klankkleuren van een Schnitger-orgel het beste weer en daarmee is

       Zwolle de beste Sample set van een Schnitger-orgel

 

Gottfried Silbermann-orgel in Zöblitz  (1742)

Deze bijzondere sample set van Prospectum geeft de klanken in vier kanalen weer, waarbij de opnamen achter in de kerk weergegeven worden via de surroundkanalen.

Het
Silbermann-orgel is een barok orgel, met breedgelabiëerde Prestanten. Het laat zingende klanken horen, rijk aan boventonen. Het is typerend voor het klankidioom van Gottfried Silbermann


Gottfried Silbermann gaf zijn Prestanten een grote labiumbreedte. Het bovenlabium is ten opzichte van de kernspleet naar voren getrokken en de windstroom is naar buiten gericht. Al deze factoren werken mee aan een sterke ontwikkeling van alle boventonen, zodat een breedzingend klankkarakter ontstaat. De klankrijkdom is zo groot dat een tongwerk aan de plenumklank weinig kan toevoegen.

Het karakter van de fluiten is ijl en helder, wat duidt op een goede ontwikkeling van de derde en vijfde boventoon. De sterkte van de grondtoon neemt toe bij de pijpen in de laagste octaven. Bij de intonatie heb ik dat nauwkeurig op mijn weergave klankveld afgestemd. De klanken zijn realistisch in de Sample Set opgeslagen, maar de organist moet deze zorgvuldig intoneren.
Renaissance orgel
Choro primo
Principale 8’
Cimbale 2st. ½’
Mixtura 3 st. 1’
Superoctava 2’
Quinta maior 2 2/3’
Octava principale 4’

Choro secondo
Salicinale 8’
Copula maior 8’
Copula minor 4’
Quintadena 4’

Regal 8' (apart van
Choro 1 en 2)

Pedal
Superoctavasus 4’
Octavasus 8’
Subbasus 16’

Positiv
Copula 8'
Copula 4'
Fugara 4'
Principal 2'
Quinta 1 1/2'  
Octava 1'
                       

Verhouding klank en akoestiek

Helmut Maier van OAM (Organ Art Media) heeft de klanken van dit bijzondere
Arp Schnitger-orgel
in Steinkirchen in een sample set opgeslagen. Hij maakt gebruik van een verouderd stereosysteem, waarbij de microfoons in een kunsthoofd zijn geplaatst.
De omroep en geluidsstudio’s hebben dat rond het midden van de vorige eeuw gebruikt, maar deze techniek al lang naar het museum verbannen.  Maier heeft de samples bewerkt voor het beluisteren met een koptelefoon dat wordt door hem krachtig aanbevolen.

Echter hebben twee universiteiten (Erasmus in Rotterdam en de Universiteit van Leuven) aangetoond, dat het gebruik van een koptelefoon altijd tot gehoorschade leidt. Het is een dwingende reden om nooit een koptelefoon te gebruiken.

Het beste alternatief is het beluisteren met twee luidsprekers op korte afstand en op de oorhoogte van de organist geplaatst. Ik heb de samples ingrijpend bewerkt om ze optimaal via luidsprekers te laten klinken. Andere luidsprekers worden gebruikt om de akoestiek weer te geven.

Mijn intonatie van de klanken van dit orgel staan in een boek afgedrukt.    

   Deutsch
Heinrich Trost-Orgel in Waltershausen

In 1730 bouwde Heinrich Gottfried Trost een groot orgel voor de Evangelisch Lutherse Stadtkirche in Waltershausen. Met 47 registers plus 6 transmissies is dit het grootste barokorgel van Thüringen.

Gedocumenteerd is dat Johann Sebastian Bach dit orgel, evenals het Trost-orgel van Altenburg, zelf heeft bespeeld en dat de klanken door hem werden beoordeeld als zijnde het meest karakteristiek voor zijn orgelwerken. Bijv. Bach had graag een Violon register in het pedaal. Ook hield hij van de combinatie Viola 8' en Viola 4'.

De klankkleuren van de orgels in Midden-Duitsland zijn speelser, boventoonrijker en onderling meer gevarieerd, dan de Noord-Duitse orgels. Bach was geboren in Eisenach en ook zijn woon- en werkgebied was Midden Duitsland.

Ewald Kooiman heeft drie keer de orgelwerken van Bach integraal uitgevoerd en had een voorkeur voor de orgels in Midden-Duitsland, waaronder het orgel van Waltershausen en Weissenau. Ook klanken met Franse invloeden, zoals Andreas Silbermann in Ebersmünster en diens zoon Johann Andreas Silbermann in Arlesheim.
                                                                Trost-Orgel Waltershausen
Smecno  Renaissance-orgel uit 1587

Het Renaissance orgel van de Heilige Drievuldigheids-kerk in Smecno (30 km westelijk van Praag) is het oudste en in goede staat bewaard gebleven orgel in Tsjechië. In 1587 werd het gemaakt door een onbekende bouwer. Jan Rusch van Litomerice heeft bij een grote renovatie in 1775 een klein Rugpositief toegevoegd.

Dusan Doubek voerde een reconstructie van het orgel in renaissance stijl uit. Op de registerplaatjes staan de oorspronkelijk namen van de pijpen, waarvan een groot aantal origineel zijn. Bij de reconstructie zijn de te herstellen pijpen in dezelfde stijl bijgemaakt. Het orgel laat hierdoor de oorspronkelijke Renaissance klank van de registers horen.

In de jaren 2009-2010 is de renovatie van het orgel voortgezet. Het barokke Rugpositief bleef los van het renaissance orgel met een eigen manuaal en eigen registertrekkers. Het staat tegenover het hoofdorgel en de organist moet kiezen tussen het bespelen van het renaissance orgel of het rugpositief

De uitzonderlijke samenstelling van dit renaissance instrument
Het één-manualige renaissance orgel is gebouwd op twee afzonderlijke windlades. De eerste bevat alleen het Principaal koor en de andere de Fluiten. Met ventielen is het mogelijk om een van de windlades te dempen. Zij kunnen worden gebruikt om de registers te verdelen naar Italiaanse stijl in Choro primo en Choro secondo. Zo is het mogelijk om snel over te schakelen van de plenumklank naar de fluitklank en imiteert het twee manualen.

Sonus Paradisi legde de klanken vast in dry, wet en surround. De
dry samples hebben mijn voorkeur. De akoestiek kan beter door de Lexicon MX300 worden verzorgd.

 

   English
Untermanual
Principal           8' 
Quintadena       8'
Rohrflöte          8' 
Octava            4'
Spitzflöte         4'
Quinta             3'
Octava            2'
Mixtur             IV
Cornet            III
Obermanual
Gedackt             8'
Rohrflöte            4'
Nasat                3'
Octava              2'
Tertia          1 3/5'
Quinta          1 1/2'
Sufflet               1'
Cimbel               II
Pedal
Subbass           16'
Octavbass         8'
Posaunenbass   16'
Hauptwerk
Principal          16’
Octav Principal  8’
Viol di Gamba    8’
Rohr Flöte        8’
Octava            4’
Spitz Flöte       4’
Quinta             3’
Octava            2’
Tertia
Mixtur        4 fach
Cymbel      3 fach
Cornet       4 fach
Fachott          16’
Trompete         8’
Oberwerk
Quintadena      16’
Principal           8’
Gedackt           8’
Quintadena       8’
Rohr Flöte        4’
Octava            4’
Nasat              3’
Octava            2’
Quinta       1 1/3’
SechstQuintraAltra
Sifflöt              1’
Mixtur       3 fach
Vox Humana     8’
Pedal
Gross Untersatz 32’
Principal           16’
Octaven Bass     8’
Quintadena        8’
Posaune           16’
Trompete           8’
start
hauptwerk
haupthuis
min-orgel
tafelpositief
praktijkboek
set orgels
intonatie
schnitger
bader
holzhey
trostorgel
kiedrich
marcussen
contact
luidsprekers
orgels in mijn huis
nagalm
metalen pijp maken
boeken over orgebouw
betellen van boeken
kroniek
prestant
holpijp
tongwerk
constructies
GdO Arbeitskreis Hausorgel
linked sites