Bouw van een Mini-orgel       

Het idee van dit mini-orgel komt van een leerling van de Zwitserse orgelbouwer Thomas Wälti. Hij maakte dit kleine orgel als examenstuk van zijn basisstudie. Het bevat alles van een echt orgel, maar nu op klein formaat.

Met dit orgel als uitgangspunt bouwde ik een model van een orgel met echt klinkende pijpen. Het manuaal is model maar met de pedaaltoetsen zijn de pijpen te bespelen. Daarna bouwde ik een orgel met manuaaltoetsen voor de bespeling. Het is een voorbeeld van een klein orgel voor beginnende bouwers. De kleine pijpjes hebben een vrij hoge toonligging maar door de pijpdiepte te vergroten is toch een diepe grondtoon verkregen. Voorbeeldfilm

De bouw ervan is zo eenvoudig dat intussen meer dan 150 mensen dit Mini-orgel hebben nagebouwd. Het boekje met de tekeningen stel ik gratis ter beschikking. De grootte van het bestand laat toe dat het per e-mail kan worden gestuurd. Zie onder aan de pagina.

Portatief

Het kleinste orgel uit de tijd van de renaissance is het portatief. Een draagbaar orgel met balgen aan de achterzijde. Ondanks het geringe aantal pijpen was het voldoende om er verscheidene kleinere werken op te kunnen uitvoeren. De pijpen gaven heldere tonen en het was boeiend met deze klanken te spelen.

De constructie was echter verre van eenvoudig, omdat het maken van een balg met een groot aantal vouwen veel inzicht vergde van een beginnende orgelbouwer.

Spelen op een orgel dat door de bespeler zelf is gemaakt geeft een bijzonder gevoel. Als het bouwen van een groot orgel bouwen nog te hoog is gegrepen, kan er ook met voldoening op een Mini-orgel worden gespeeld. Met de klank van het portatief als basis ontwierp ik een klein pijporgel waar met acht pijpen toch heel goed kan worden gemusiceerd.

Orgelpijpen

Het maken van pijpen is niet moeilijk als het maar goed wordt uitgelegd. Daarin voorzien gedetailleerde tekeningen van elk onderdeel. De bouwwijze wordt al jaren toegepast en sluit mislukken uit. Een meisje van twaalf jaar heeft laten zien dat het voldoende duidelijk was om goedklinkende pijpen te maken.

Met de Holpijp 8’ die ik in verschillende boeken heb beschreven als basis, heb ik voor dit mini-orgel een mensuur ontworpen die aan de kleine pijpen toch een volle diepe klank – door de diepe grondtoon – verlenen. Het zijn gedekte pijpen, dus pijpen waar de bovenkant door een verschuifbare stop worden afgesloten. Omdat de pijpen gedekt zijn, klinkt de toon een octaaf lager dan een open pijp. Door het verschuiven van de stop wordt de pijp gestemd.

Mini_Orgel
Windvoorziening

De materiaalkosten van het mini-orgel zijn gering en de eenvoud van de constructie maakt het voor iedereen mogelijk om het na te bouwen. Een balg is voor dit kleine orgel niet nodig. De pijpjes staan op een windlade en de winddruk vormt de speler zelf door via een buisje lucht in de windlade te blazen.

De Hohner Melodica – met tongetjes uit een accordeon – werkt op dezelfde manier. Het kan ook met een kleine windmotor, zoals de radiaalventilator van Conrad, bestelnummer 570095 – 89 (30 Euro). Deze werkt op 12 volt en kan met een adapter op 230 Volt worden aangesloten. Een kastje is nodig om het motorgeluid te dempen.

Miniatuur pijporgel   32 cm hoog   18 cm breed

Het Mini-orgel is 32 cm hoog en 18 cm breed. De constructie is eenvoudig maar heeft toch alle eigenschappen van een groter orgel.
De kosten van het materiaal voor dit orgel zijn niet hoog, voor de houten delen is dun multiplex te gebruiken. Voor de wanden heb ik eikenhout gebruikt, maar elke houtsoort is geschikt naar keuze van de maker.

De wanddikte van de pijpen is 3 of 4 mm eiken, peren, red cedar om maar enkele suggesties te doen. Gebruik geen triplex, door de verschillende lagen is dat dood materiaal dat nooit in resonantie komt. Verder is de klank niet afhankelijk van de houtsoort. Zorg wel dat de houtnerf bij alle delen in dezelfde richting wijst.

Het mini-orgel heeft een klavier, een windlade waar de pijpen op staan en een tractuur als verbinding tussen toetsen en ventielen. Kinderen vanaf ongeveer 12 jaar kunnen het bouwen, maar verder is het niet aan leeftijd gebonden. Iedereen kan zowel aan het bouwen als aan het bespelen veel plezier beleven. Op YouTube zijn meerdere bespelingen van kleine orgels te horen.
                                                           YouTube

Er zijn acht tonen met de toetsen C – D – E – F – G – A – H – c.
Alleen de witte toetsen van een normaal klavier worden gebruikt, maar omdat het moeilijk is om acht gelijke toetsen van elkaar te onderscheiden, zijn voor een betere oriëntatie de zwarte toetsen op de aansluitende witte toetsen gelijmd. Het aanzicht is dan een klavier zoals dat op elk toetsinstrument voorkomt.

Pijpen met een heldere en volle toon

De mensuur van de pijpen is zo gekozen dat de toon helder klinkt naast een diepe grondtoon. De klank is boeiend en inspireert tot lang spelen.
Acht
pijpen vormen een octaaf en dat is voldoende om te spelen, waarbij de halve tonen kunnen worden gemist. Halve tonen (cis, dis enz.) maken het mogelijk om in een andere toonsoort te spelen. Met een stemapparaat is het stemmen van de pijpen bijzonder eenvoudig. Indien gewenst kan ook snel in een andere toonsoort worden gespeeld, door F naar Fis of de G naar Gis te stemmen.

Het klavier toont wel zwarte toetsen, maar deze dienen slechts om de witte toetsen te markeren. Bij acht gelijke toetsen is niet meer te zien welke toon bij elke toets hoort.
Tractuur

De verbinding tussen toets en ventiel heet tractuur. Bij grote orgels zorgt een leren zakje om de tractuurdraad - het wordt een pulpeet genoemd - voor een winddicht afsluiten van de opening. Hier is het een dun nylonkoord dat door een winddichte opening in de bodem van de ventielkast gaat. Het soepele leer laat een lange beweging toe
windlade
Windlade

In dit Mini-orgel zorgt een lange pulpeet van dun schapenleer voor de afdichting, de koorden naar alle ventielen gaan hier door. Het dunne leer is uitermate soepel en door het geplooid aan te brengen, kan een ventielkoord op en neer bewegen zonder het naastliggende koord mee te nemen.

Knoop het koord aan de schroefoogjes in de ventielen en de schroefoogjes in de toetsen. De foto laat met draad omwikkelde schroefogen zien, maar dat is overbodig. Een blanke schroefoog werkt uitstekend. Het koord gaat door gaatjes in het leer van de pulpeet en op de plaats van de doorgang zorgt een druppel lijm voor een afsluiting. Een druppel lijm aan het einde van het koord voorkomt het rafelen ervan.

De ventielen zijn houten balkjes 58 mm lang, 11 mm breed en 9 mm hoog. Aan de bovenkant sluit een stuk schapenleer de windtoevoer naar de pijp af. Het leer is iets langer dan het ventiel en wordt aan de achterkant aan de ventielplaat vast gelijmd.
ventielplaat - conductplaat - pijpenstok

De pijpen staan in gaten van de bovenste plaat, de pijpenstok. De pijpen kunnen niet direct boven de ventielgaten een plaats krijgen. Door de verschillende pijpbreedtes vergen de grote pijpen meer plaats dan de kleine.

Bij grote orgels wordt het verschil opgevangen door conducten en bij dit Mini-orgel gebeurt dat door de conductplaat, een plaat met ellipsvormige openingen. De conductplaat wordt deels samen met de ventielplaat geboord (8 mm Ø) en deels samen met de pijpenstok. Zo ontstaan twee 8 mm gaten die met elkaar verbonden een ellips vormen.

Alle platen worden met witte houtlijm op elkaar gelijmd. De drievoudige bovenplaat wordt op de zijkanten van de windlade gelijmd. Veren drukken de ventielen tegen de ventielplaat. Het materiaal voor de ventielen is 1,5 mm staaldraad. Wikkel de draad twee slagen met een rondtang. Aan de voor- en de achterkant worden stroken leer langs de randen van de windlade gelijmd om een winddichte afsluiting te verkrijgen.

toetsbeweging
Bouw van een Mini-Orgel

Over het bouwen van het Mini-Orgel heb ik een boekje geschreven. Op aanvraag stel ik gratis ter beschikking. Alle delen van het orgel zijn in duidelijke perspectivische tekeningen weergegeven. De maten staan overal vermeld, zodat het voor iedereen mogelijk is om dit orgeltje te bouwen.

Hoewel het boekje per e-mail wordt verzonden, wil ik wel weten waar de aanvrager woont. Daarom graag de aanvraag met vermelding van het volledige adres.

Aanvraag gratis boekje
  Bouw van Mini-Orgel
                                             e-mail naar:     John Boersma
    het maken van een pijp wordt hier stap voor stap getoond
   Deutsch

   Engels
constructie toetsen
Mini-Orgel met pijpen van lood
start
hauptwerk
haupthuis
mini-orgel
tafelpositief
praktijkboek
sample sets
intonatie
bader
holzhey
schnitger
kiedrich
marcussen
contact
luidsprekers
orgels in mijn huis
nagalm
metalen pijp maken
boeken over orgebouw
betellen van boeken
kroniek
prestant
holpijp
tongwerk
constructies
GdO Arbeitskreis Hausorgel
linked sites