Rückpositiv

Principahl                   8'
Gedact                      8'
Quintadöhn                8'
Octav                        4'
Gedact                      4'
Nasat                       3'
Octav                       2'
Blockfloit                  2'
Sexquialtera              II
Mixtur                      IV
Dulcian                    16'
Kromhorn                  8'
Pedal

Untersatz               16'
Principahl                 8'
Gedact                    8'
Octav                      4'
Mixtur                     IV
Posaun                   16'
Trometh                   8'

Corneth                   2'
Brustwerk

Gedact                      8'
Gedact                      4'
Octav                       2'
Quint                  1 1/2'
Scharf                     III
Knopf Regal              8'
  Deutsch
   English
Coci-Klapmeyer Orgel in Altenbruch     1497-1728

In de St. Nikolaikerk in Altenbruch staat een van de oudste Noord-Duitse orgels. Johannes Coci bouwde in 1497 het oudste deel van het orgel met zes registers. Matthias Mahn voegde er in 1577 een Rugpositief aan toe en behield de oorspronkelijke door Johannes Coci gemaakte pijpen met hun gotische klank. Deze pijpen zijn nog steeds aanwezig in het huidige orgel. Andere vóór 1647 gemaakte pijpen zijn de Principahl 8’, Octav 4’, Nasat 3’ en de Blockfloit 2’ van het Rugpositief.

In 1647 breidde Hans Christoph Fritzsche het orgel uit met een Oberwerk, bestaande uit een Prestantenplenum en in het Rückpositiv de Quintadöhn 8', Gedact 4', Sexquialtera en Mixtur. Matthias Dropa breidde in 1698 de klavieromvang van het instrument uit en voegde registers toe aan het Pedal. Deze pijpen klinken vandaag nog in de Kromhorn 8’, Octav 2’ van het Rugpositief en de Gedact 8’, Octav 4’, Mixtur, Posaun 16’, Trometh 8’ van het Pedal.

500 jaar oud orgel


Enkele decennia later werd de kerk herbouwd met toevoeging van een Westgalerij. Johann Hinrich Klapmeyer (1690-1757) kreeg de opdracht om het orgel te verhuizen naar de nieuw gebouwde Westgalerij. Daarbij werd het orgel  tussen 1727-1730 herbouwd. De orgelbouwer voegde nieuwe pedaaltorens toe en maakte ook de Principahl 8’ voor het Pedaal. Hij plaatste een nieuw Brustwerk met zes registers onder de windlade van het Oberwerk en hij voegde nieuwe tongwerkregisters toe aan dit Oberwerk: de Trometh 8’ en de Vox Humana 8’. Klapmeyer gaf het orgel zijn huidige aanzien en zo bleef het tot op heden ongewijzigd. Het orgel heeft drie manualen en een pedaal: totaal 2100 pijpen en 35 klinkende registers. Het is een stilistisch zuiver orgel en symbolisch voor de Noord-Duitse orgelbouwschool. Omdat alle oude pijpen nog steeds aanwezig zijn en de basisklank vormen, heeft Altenbruch het meest oorspronkelijke orgel van Duitsland.

Oberwerk

Quintadöhn             16'
Principahl                 8'
Gedact                     8'
Octav                       4'
Waldfloit                  2'
Mixtur                      V
Cimbel                   III
Trometh                  8'
Vox Humana            8'
Sample set
Het metaal van een pijp die eeuwenlang dezelfde toon heeft voortgebracht is een metallurgisch verandert. De mooiste klank wordt bereikt als de pijp precies op zijn oorspronkelijke toonhoogte is gestemd, de resonans is dan maximaal. Het is te vergelijken met de klanken van een Stradivarius. Door de de tijd en het gebruik rijpt de klank en krijgt een bijzondere resonans. Klankschoonheid is daarom vooral te vinden in historische orgels.

De kracht van de samples van Jiri Zurek is dat die klankschoonheid perfect in de opnames is vastgelegd. In de kerk is het Borstwerk op zeer korte afstand van de organist en zo nabij zijn de klanken ook in het Hauptwerkorgel. De magistrale klanken van het Oberwerk en het solistische karakter van het Rugwerk komen eveneens heel natuurgetrouw over in de huiskamer. Met deze Sample set overtreft Hauptwerk een hedendaags huispijporgel. Er zijn klanken te horen die mooier zijn dan ik met nieuwe pijpen zou kunnen bereiken. Het is fantastisch om de klanken in steeds wisselende combinaties te spelen. Zelden speel ik dan van blad, de klanken inspireren tot eigen composities. Het is de beste manier om het karakter van het orgel te leren kennen.

De samples moeten wel een intonatie ondergaan om in de huiskamer net zo te klinken als in de kerk. De bijzondere kenmerken zijn in de samples aanwezig, maar omdat de klanken in de huiskamer op een veel lager volume klinke, moet het karakter meer worden geaccentueerd. Het staat nauwkeurig beschreven in het boek over dit orgel.
Authenthieke klanken uit de vijftiende eeuw

Het Coci-Klapmeyer orgel wordt beschouwd als het meest authentieke orgel voor de werken die rond 1600 – 1650 zijn geschreven. De composities van Heinrich Scheidemann, Matthias Weckmann, Franzz Tunder en Dietrich Buxtehude komen op dit orgel het beste tot hun recht. De pijpen horen tot de oudste in oorspronkelijke staat gebleven gotische pijpen. Ze zijn van gehamerd lood en dat geeft donkere maar tegelijk intensieve tonen met een vocaal karakter met een toenemende helderheid in de discant.
De Principalen hebben verschillende karakters. De Principahl 8' op het Oberwerk heeft een krachtiger grondtoon dan de Principahl 8' van het rugpositief met zijn helder zingende tonen. De Principahl 8' van het pedaal is een goede basis voor de plenumklank. Kracht en transparantie zijn in dit orgel tegen elkaar uitgewogen. De klanken van de tongwerken zijn schitterend, ze spreken vlot aan en laten heldere, sons ijle klanken (Regal) horen. De rijkdom van kleurrijke fluiten op elk klavier biedt veel variatie, klanken die goed doordringen zonder echt scherp te worden.

Bij het intoneren werd in die tijd elke pijp als een zelfstandig muziekinstrument beschouwd en streefde de intonateur naar het bereiken van het optimum. Opeenvolgende pijpen mogen van elkaar verschillen als ze maar goed harmoniëren. Een goed koor bestaat ook uit verschillende stemmen die harmonisch samengaan.

In 1925 werd het orgel op een uiterst behoedzame manier gerestaureerd door Karl Kemper in Lübeck, waarbij het karakter van de klanken niet werd aangetast. Het gebeurde onder toezicht van Hans-Henny Jahn als expert in het herkennen van de vroegbarokke klanken. Hahn heeft zich zo verdiept in de klanken van dit bijzondere orgel, dat de kennis die hij verwierf baanbrekend was voor het onderzoek naar historische orgels.In 1956 was het orgel nog steeds in een dermate uitstekende staat, dat die werd omschreven als het meest indrukwekkende klankbeeld van alle bewaard gebleven orgels in het Noorden van Duitsland.

Restauratie door Jürgen en Hendrik Ahrend

In 2003-2004 werd het Altenbrucher orgel met de bijna volledig bewaard gebleven pijpen en de indrukwekkende orgelkast gerestaureerd door Orgelbouw Ahrend in Leer-Loga (Oost-Friesland). Het is nu door zijn oorspronkelijke unieke Klankenpalet en een gevoelig werkende mechanische tractuur één van de belangrijkste historische orgels van Noord-Duitsland.

Authentieke klanken uit 1497

Het Coci-Klapmeyer orgel is een van de beste bewaarde historische orgels met authentieke klanken. Als die klanken dan ook nog eens optimaal in samples zijn opgeslagen, zodat ze in de huiskamer net zo klinken als in de kerk, ontstaat er een magnifiek huisorgel. Eeuwenoude pijpen laten klanken met een bijzondere resonans horen die nooit met nieuwe pijpen is te evenaren. De klanken van het Coci - Klapmeyer orgel in Altenbruch zijn prachtig, omdat ze gedurende honderden jaren in dezelfde staat zijn behouden. Latere orgelbouwers zijn altijd behoedzaam met de oudere delen omgegaan en zorgden ervoor dat de registers die zij toevoegden harmonieerden met de bestaande klanken. Zo is het orgel een eenheid gebleven met authentieke klanken.

Jiri Zurek Sonus Paradisi leverde een grote prestatie met het maken van samples, die de specifieke eigenschappen van de klanken voortreffelijk naar de huiskamer overbrengen.
De sample set van het Coci - Klapmeyer orgel in Altenbruch een van de mooiste sample sets.

Van het Coci – Klapmeyer Orgel in Altenbruch heb ik de intonaties op mijn Hauptwerk-orgel gefotografeerd. De standen van de Transition en Boost Equalizers zijn correcties van de samples en kunnen letterlijk worden overgenomen. De Brightness en de Amplitude zijn vooral afhankelijk van de luidsprekers en in mindere mate van de omgeving. In de praktijk is gebleken dat het letterlijk overnemen altijd een verbetering is, maar het verloop van de klanken is dan niet egaal. Speel deze toets voor toets door en zorg met de Amplitude regelaar voor een egaal verloop. Vooral in de laagste octaven kunnen zich grote verschillen voordoen. Indien klanken te dof of te scherp zijn deze met de Brightness regelaar te corrigeren.
Voor het nieuwe Handboek Hauptwerk zijn de intonaties van het Coci-Klapmeyer orgel de beste voorbeelden om te illustreren hoe Hauptwerk moet worden geconfigureerd om klanken uit samples als echte pijpklanken te kunnen horen. Het Handboek met afbeeldingen van de intonaties is samengesteld met 200 foto’s in hoge resolutie om perfect scherpe afbeeldingen te kunnen printen.

start
hauptwerk
martini
nagalm
intonatie
sample sets
schnitger
bader
klapmeyer
casavant
holzhey
serassi
hinsz
ibach
boekenhw
orgels in mijn huis
contact
tafelpositief
boeken over orgebouw
betellen van boeken
metalen pijp maken
prestant
holpijp
mini-orgel
linked sites