Gotisch orgel in Kiedrich uit 1500

Het Gotische orgel van de Parochiekerk St.Valentin en Dionysius in Kiedrich (Rheingau) is vaak aangeduid als Duitslands oudste orgel. Door onjuiste interpretaties van cijfers op pijpen meende men dat 1313 het bouwjaar van het orgel moest zijn. In werkelijkheid is het orgel rond 1500 gebouwd en hoort met Ostönnen en Rysum tot de oudste speelbare orgels in Duitsland.

Het orgel werd herbouwd door Johann Kirchner in 1652 en later meerdere malen gewijzigd. In het contract voor het herstellen van het orgel in 1710, wordt het Positief met zes registers voor de eerste keer vermeld, hoewel het vermoedelijk al door Kirchner werd gebouwd. Het zelfstandige pedaal werd waarschijnlijk in 1722 toegevoegd.

De restauratie gedaan in de 19e eeuw is opmerkelijk, omdat het zo verschilde van de restauraties van vele andere historische orgels. Wanneer de Engelse Baron John Sutton in 1854 dit orgel op een van zijn reizen door Europa ontdekt, was hij zo gefascineerd door de Gothische oorsprong en dat hij 6000 gulden beschikbaar stelde om het orgel te restaureren naar de Gotische klank van 1500. Dat naar de inzichten en kennis van de historie in het midden van de 19e eeuw. Het orgel werd gerestaureerd door Louis Benoit Hooghuys in België, en de kast met de geschilderde vleugeldeuren door August Martin de Fürth.

De laatste restauratie door Kuhn (1985-1987) was gericht op het behouden van de staat van de vorige restauratie van John Sutton, met de nadruk op het Gotische klank. Het Positief is verborgen achter het kast van het hoofdorgel in de kerktoren, waardoor het klinkt als een echo-werk en het pedaal is ook geplaatst achter de orgelkast.

De Gotische en de neo-Gotische delen mengen uitzonderlijk goed in deze bijzondere kerk. De bezoeker van de kerk zal verbaasd zijn over inrichting van het gebouw. Een kerkelijke barokstijl die zo vanzelfsprekend is bij dit soort orgels ontbreekt hier geheel.

     
     Deutsch
     English
Sample set Kiedrich

Het orgel van Kiedrich is een Gotisch orgel. Gotische orgels zijn rond 1500 gebouwd, hun klank-karakter is goed herkenbaar, maar het is lastig deze klank in woorden te omschrijven. De Prestantpijpen van gotische orgels zijn van gehamerd lood en dat geeft donkere maar tegelijk intensieve tonen met een vocaal karakter. In de discant neemt de helderheid van de klanken toe. Het is vergelijkbaar met een mannenkoor van zangers, die ieder hun eigen consonante klanken aan het koor toevoegen. Elke pijp is naar zijn eigen optimale klank geïntoneerd, waardoor de stemmen wel van elkaar verschillen, maar toch goed harmoniëren.
De fluiten klinken vol, een klank die goed doordringt zonder echt scherp te worden.

Een deel van de pijpen van het orgel van Steinkirchen stamt ook uit de gotische tijd. De bijzondere klank werd door Arp Schnitger herkend en is door hem ingepast in de klankopbouw van zijn orgel in Steinkirchen. Wie de klanken in Steinkirchen waardeert, zal ook met plezier kunnen musiceren met de klanken van het orgel in Kiedrich.

Het gehamerde lood bevat sporen van andere metalen die de klanken hun typerende muzikaliteit geven. Het lood dat tegenwoordig door loodgieters wordt gebruikt is veel te zuiver om deze bijzondere eigenschappen aan de klank te verlenen. De Orgelmakers Reil in Heerde hebben het lood van de pijpen van het Bader-orgel laten analyseren. Daarna hebben zij loden platen gegoten met nauwkeurig dezelfde samenstelling. Het klankkarakter van het Bader-orgel sluit goed aan op de klanken van het gotische orgel. Een Prestant register met pijpen uit dit oude lood heb ik in mijn huispijporgel gebruikt, waardoor ik thuis een goed voorbeeld heb om de klanken op het Hauptwerkorgel te kunnen intoneren.

Het orgel in Kiedrich heb ik door eigen bespeling leren kennen. De klanken van het Hoofdwerk hoor ik exact terug in de samples, ze zijn goed opgenomen en in de geheugens vastgelegd. Het probleem is deze in de huiskamer net zo weer te geven als in de kerk. Bij een groot volume komen ze tot hun recht, maar dat is te luid voor de meeste huiskamers. Het was voor Jiri Zurek moeilijker om de klanken van het Positief met zijn microfoons te bereiken. De pijpen staan achter de kast van het Hoofdwerk en klinken meer als een Echo-werk.

Intonatie

Bij elke sample set moet het verschil in volume tussen kerk en huiskamer worden overbrugd, maar dat geldt in grotere mate voor de klanken van gotische orgels met hun doordringende klanken. Het doel is het volume gelijkmatig te verlagen met behoud van het karakter. Met een goed gebruik van de equalizers zijn de klanken in de huiskamers te reproduceren in verhoudingen zoals ze in de kerk klinken. De klanken van het Positief kunnen ook meer naar voren worden gehaald, waardoor ze directer gaan klinken en een beter samenspel vormen met het Hoofdwerk.

Van het orgel in Kiedrich zijn vrijwel geen opnames te vinden, maar een orgel dat een goed voorbeeld is om de sample set van Kiedrich te intoneren, is het orgel van de Andreaskerk in Ostönnen (bij Soest in Duitsland). Leerzame klankvoorbeelden zijn te vinden op:
                                                                   Orgel Andreaskerk

Gotische orgels zijn prachtige voorbeelden van de oorspronkelijke orgelklank. Een studiekopie van het Peter Gerritz-orgel uit 1479, gebouwd door de orgelmakers Reil voor het Orgelpark is gebouwd om dat bijzondere klankkarakter te laten horen. Ook voor Pulgarn in Oostenrijk maakten zij een orgel met deze klanken.

Orgels met gotische klanken

start
hauptwerk
haupthuis
mini-orgel
tafelpositief
praktijkboek
sample sets
intonatie
bader
holzhey
schnitger
kiedrich
marcussen
contact
luidsprekers
orgels in mijn huis
nagalm
metalen pijp maken
boeken over orgebouw
betellen van boeken
kroniek
prestant
holpijp
tongwerk
constructies
GdO Arbeitskreis Hausorgel
linked sites