Bouw van een klein Huisorgel          

Door het bouwen van een tiental huisorgels met verschillende disposities leerde ik welk orgel het beste voldeed in een huiskamer. Een belangrijk deel van de klank is zijn resonantie in de omgeving. In een huiskamer heeft in de regel weinig akoestiek en daardoor zal de resonantie beperkt zijn. Deze beperking wordt het minst ervaren bij een klein orgel met weinig registers.

Een Holpijp 8' (fluitklank) is de perfecte basisklank en deze kan worden aangevuld met een viervoets register. Vaak is dat een Roerfluit 4’ maar deze laat vrijwel dezelfde fluitklanken horen. Een Prestant 4' geeft zingende klanken en is de ideale aanvulling op de achtvoets basisklank. Deze registers worden uitgebreid beschreven in het boek over de bouw van een klein Huisorgel.

In de tijd van de kabinetorgels was het Secretaire-orgel een geliefd orgeltype. Het vergde geen dominante plaats in een huiskamer, zoals dat nu vaak de reden is om voor een kistorgel te kiezen. Het groot octaaf van de Prestant 4' is hier gedekt uitgevoerd en dat geeft een quintaton-achtige klank. Een Prestant is het beste van metaal te maken. Dat gaat heel goed met lood van de bouwmarkt of van de loodgieter. Wordt voor orgelmetaal gekozen dan voldoet een zeer hoog loodpercentage (95 tot 98 %).

Hoewel een Prestant eigenlijk niet van hout kan worden gemaakt, is hier de bouwwijze van het historische orgel van de Silbene Kapelle in Innsbruck beschreven. Dat is de beste benadering van de klank van een metalen pijp. Wie alle pijpen van hout wil maken kan dat hier doen, beide constructies worden uitgebreid in dit boek beschreven. Naast deze twee registers is er nog plaats voor een Nasard 3’ als discantregister. Ook hiervoor geeft het boek een duidelijke beschrijving voor zowel houten als metalen pijpen.

Het gemis aan akoestiek kan worden opgevangen met een digitale akoestiek. Het is heel zinvol om een huispijporgel van een goede akoestiek te voorzien in de vorm van de nieuwste ontwikkeling op audiogebied. Met de Lexicon MX 300 zijn goede ervaringen opgedaan, aan de akoestiek valt niets kunstmatigs te horen. Het heeft een realistische nagalm, waarbij uit kerkruimtes van verschillende grootte is te kiezen.  

Iedereen is bij mij welkom om een Pijporgel met een Hauptwerk orgel te vergelijken.                         
                                         e-mail naar:
John Boersma 

naar pagina nieuwe romans
  Astrid Harrewijn

Wat is een Hauptwerkorgel?

De mooiste klanken van een orgel ontstaan wanneer de pijpen zorgvuldig zijn geïntoneerd op de ruimte rond het orgel. Klank en resonantie horen bij elkaar en een goede akoestiek maakt het de pijptonen mogelijk om de lucht van de hele ruimte in beweging te brengen. Een organist wil  echter ook thuis op een pijporgel spelen en dezelfde klankbeleving van de resonantie in de akoestiek ondergaan.            Klik op User Guide ---->

In een grote kamer kan een orgel met veel pijpen een plaats vinden, maar in de dode akoestiek kan geen klankschoonheid ontstaan. Hoge tonen klinken schril en lage tonen komen niet tot ontwikkeling omdat hun golflengte te lang is. Digitale orgels kunnen dat wel maar de klanken missen te veel eigenschappen van pijpen, het blijft een slechte imitatie.

Een prachtige oplossing is te vinden met Hauptwerk, waar de klanken van orgelpijpen resonerend in de grote ruimte in de samples zijn opgeslagen. Het gevoel van het echte kerkorgel te bespelen is volledig te realiseren, mits de pijpklanken goed in de samples zijn opgenomen en ze worden geïntoneerd op de weergave in de huiskamer. Dat laatste is een dwingende voorwaarde en hoe dat is te realiseren wordt uitvoerig in het Hauptwerk Praktijkboek besproken.


Hauptwerk Praktijkboek           
              Wordt op aanvraag gratis toegezonden
zie Praktijkboek

Uit reacties op mijn website blijkt dat opvallend veel organisten een grote voorkeur hebben voor de sample set die Sonus Paradisi maakte van het Bader-orgel in Zutphen. Bij de restauratie bleken de pijpen niet uit de gebruikelijke lood en tin legering te bestaan, maar geheel uit lood. Het lood is bevat kleine hoeveelheden van andere metalen, omdat er in oude tijden geen lood in een zuivere vorm bestond. Het zijn juist deze verontreinigingen die verantwoordelijk zijn voor de prachtige klank van deze loden pijpen. Bij de restauratie van Reil is de samenstelling zorgvuldig onderzocht en is er lood gegoten van precies dezelfde samenstelling. De klank is zo bijzonder, dat het koororgel van de Bovenkerk in Kampen voorzien is van pijpen in dezelfde legering.

Jiri Zurek heeft de klanken zorgvuldig in de samples opgeslagen. De enorme nagalm van de kerk vormde een grote handicap om de directe klanken zo droog mogelijk in de front samples vast te leggen, maar het resultaat klinkt zeer geslaagd. In een tweede reeks samples zijn op grotere afstand de klanken samen met de akoestiek opgenomen. De transparante klank van de goed geconserveerde oude pijpen heeft grote muzikale waarde. De samples geven dat prachtig weer en ik heb heel veel tijd besteed aan het zorgvuldig intoneren. Deze intonatie heb ik vergeleken met diverse bezoeken aan het orgel, zodat ik thuis dezelfde klankindruk krijg als in de Walburgiskerk. Dat ik de restauratie heb meegemaakt heeft me geholpen om in mijn woonkamer de juiste intonatie te kunnen uitvoeren. Op de frontpagina van mijn boek heb ik dat uitgedrukt door mijn speeltafel te tonen als de speeltafel van het orgel in Zutphen.

Om de samples net zo te laten klinken als de pijpen moeten ze worden aangepast aan de luidsprekers en de omgeving. Met een absoluut gehoor kan ik elke afwijking gemakkelijk corrigeren. In de nieuwe editie van het Praktijkboek heb ik een werkwijze beschreven die iedereen, ook zonder een absoluut gehoor, in staat stelt de beste klanken te bereiken.
Mijn correcties van het Bader-orgel kunnen als voorbeelden van de methode dienen. Intoneren is geen kunstvorm maar een ambachtelijk werk; door het vaker te doen wordt ervaring verkregen. Articulatie en klank verschillen dan niet meer met de pijpklanken in de kerk.

Huispijporgel versus Hauptwerk orgel

Het Hauptwerkorgel is op dit moment meer populair orgel dan een huispijporgel. Uit het oogpunt van klank en akoestiek heeft het Hauptwerk orgel grote voordelen. Het laten bouwen van een pijporgel door een vakman vergt vooral veel tijd en om deze reden is het orgel kostbaar. Een amateurbouwer hoeft alleen rekening te houden met de tijd die hij er aan wil besteden, maar de materiaalkosten zijn laag. Een Hauptwerk orgel zal altijd veel meer kosten.

Het beschreven Huisorgel heb ik 40 jaar geleden gemaakt en het blijkt de mooiste boventoonrijke klank op te leveren die met houten pijpen is te bereiken. In het boek Bouw van een klein Huisorgel staat de bouw volledig beschreven en vooral getekend in perspectivische tekeningen, alsof het foto’s zijn van de verschillende constructies. Wanneer de pijpen voor de Prestant van metaal worden gemaakt zijn de klanken optimaal. Ook het maken van metalen pijpen staat in het boek uitvoerig beschreven. Het blijkt eenvoudiger te zijn dan het maken van houten pijpen.

Nieuw: Tafelpositief met Balg

Het Tafelpositief heb ik voorzien van een balg die met de hand wordt bediend. Dat  geeft grote voordelen boven een windmotor.

1. De klank is mooier, er zijn geen wervelingen van een motor
2. De klank ontstaat vanuit stilte, zoals bij elk muziekinstrument
3. Het maken van een schepbalg plus magazijnbalg is eenvoudig
4. Geen hoge kosten voor een dure windmotor

Het maken van een schepbalg plus magazijnbalg is gemakkelijker dan de balg van een Portatief met zijn vele vouwen, die slechts wind levert tjdens de neergaande beweging.

De schepbalg zorgt ervoor dat de magazijnbalg een constante windstroom kan leveren. Ook de windlade is eenvoudiger te maken omdat er geen gereguleerde drukbalg nodig is.

muis over balg
                   Zie:
   Bouw Tafelpositief
Intonatie van
metalen pijpen
Kwaliteit van de Samples

1. De sample makers zijn in grote mate verantwoordelijk voor de kwaliteit, maar slechts in een enkele sample set zijn de pijpklanken zo dicht bij de pijpen opgenomen, dat de muzikale verschijnselen van het begin van de toon goed hoorbaar zijn opgeslagen.

2. Wordt er een goed opgenomen sample set geïnstalleerd, dan moet de audio-weergave goed doordacht zijn. Actieve luidsprekerboxen van goede kwaliteit links en rechts van de  organist, op de hoogte van zijn oren, geven de beste overdracht van de klanken. Met een goede subwoofer kunnen de bastonen van een 16 voets register worden geproduceerd. Een 32 voets register is in een huiskamer niet mogelijk.

3. Als aan alle voorwaarden is voldaan, dan moet de sample set aan de luidsprekers in de huiskamer worden aangepast. Dit is een handeling die gewoonlijk wordt overgeslagen, maar wie bij mij thuis het verschil heeft gehoord, is overtuigd van de noodzaak om te intoneren. Naast mijn Hauptwerkorgel staat ook een groot huispijporgel met voortreffelijke geïntoneerde metalen pijpen. Het kan worden bespeeld om het te vergelijken met het Hauptwerkorgel en dan blijkt dat echte pijpen door het gebrek aan akoestiek minder realistisch klinken dan de klanken uit een goede sample set.

Het boek is in drie talen nu 500 keer naar alle delen van de wereld verzonden en het verzoek om mij van de verkregen resultaten op de hoogte te houden heeft een stroom van reacties opgeleverd. Het gaf mij een beter inzicht in de denkwijze van andere organisten. Mijn teksten zijn daarop aangepast en de reacties geven aan dat organisten begrijpen hoe zij mooiere klanken uit de samples kunnen krijgen. Het Hauptwerk Praktijkboek is gratis aan te vragen door een mail te sturen met vermelding van het volledige postadres naar:                                                                                                                                            John Boersma

  Webseite
     auf

  Deutsch
  
 Website in

   English
Pagina´s worden vaak bijgewerkt

Druk bij elke pagina op F5 om de nieuwe tekst te zien
start
hauptwerk
haupthuis
mini-orgel
tafelpositief
praktijkboek
sample sets
intonatie
bader
holzhey
schnitger
kiedrich
marcussen
contact
luidsprekers
orgels in mijn huis
nagalm
metalen pijp maken
boeken over orgebouw
betellen van boeken
kroniek
prestant
holpijp
tongwerk
constructies
GdO Arbeitskreis Hausorgel
linked sites
Klanken van het Bader-orgel in Zutphen

Een kerkorgel is niet in een huiskamer te plaatsen, niet alleen de omvang maakt dat onmogelijk, maar vooral het krachtige geluid is in een kleine ruimte niet te verdragen. Toch is Hauptwerk bedoeld om een kerkorgel in een huiskamer te bespelen.

Als voorbeeld het Henrich Bader-orgel in Zutphen. Als er één orgel is waar Hauptwerk voor moest worden uitgevonden, dan is het wel dit magnifieke 350 jaar oude orgel van Henrich Bader in de Walburgiskerk in Zutphen. In de praktijk van het spelen heeft deze sample set bewezen het beste in staat te zijn om de klanken van de kerk naar de huiskamer over te brengen. Het is mijn meest favoriete orgel, waarvan de klanken door een goede intonatie van de samples realistisch zijn te horen. Het Hauptwerkorgel klinkt natuurlijker dan een huispijporgel. De keuze is hier echte klanken van een kerkorgel of echte pijpen in een akoestisch dode ruimte. Voorwaarden zijn:

1. De samples moeten op korte afstand van de pijpen zijn opgenomen om elk detail van
    de klank in het geheugen op te kunnen slaan.


2. De samples moeten in het Hauptwerkorgel worden geïntoneerd, zodat alle details volledig      hoorbaar zijn. Het intoneren staat uitvoerig in het Hauptwerk Praktijkboek beschreven.

3. Goed gerichte luidsprekers op korte afstand van de organist moeten de klanken op
     
de hoogte van de oren weergeven.

Als aan alle voorwaarden is voldaan is de klankbeleving voor de organist gelijk aan het bespelen van het orgel in de kerk.

Het WELLENBORD  verbindt toetsen en ventielen
Das WELLENBRETT  verbindet Tasten und Ventilen
A  ROLLERBOARD  connects keys with the valves
tekeningen van bouw klein Huisorgel
zeichnungen der Aufbau Kleinorgel
drawings of building up small Organ
Boeijenga Music     Publications