Holzhey-Orgel  Weissenau 1787

Johann Nepomuk Holzhey behoorde in de 18e eeuw tot de grote orgelbouwers in het Zuid-Duitse gebied. Hij slaagde er in een opvallend persoonlijke stijl te ontwikkelen. Zijn orgels sluiten zowel aan bij de Rococo als bij het Classicisme, maar in zijn laatste instrumenten is toch de invloed van de romantische klankesthetiek merkbaar.
Holzhey was een tijdgenoot van Haydn en van Mozart. Met Holzhey bereikte het klassieke orgel in Zuid-Duitsland zijn hoogtepunt.

De bouw van orgels heeft Holzhey vermoedelijk bij zijn oom Alexander Holzhey geleerd, waarbij hij sterk werd beïnvloed door Karl Riepp. Zijn oom bouwde orgels in Zuid-Duitse stijl; Riep daarentegen hing meer de Franse stijl aan. Grotere verschillen waren er in die tijd niet denkbaar.

Holzhey had het talent de beide stijlen te verbinden tot aantrekkelijke klankrijke instrumenten. Tijdgenoten verbaasden zich er over, dat zijn orgels zowel verstild als krachtig konden klinken.

Positiv

Principal                  8’
Rohrflöten                8’
Salicional                 8’
Unda Maris (Schweb) 8’
Flautravers              8’
Octav                     4’
Holflöten                 4’
Fugari                     4’
Quint                      3'
Syflöt                     2’
Hörnle 2fach            2’
Cimbal 5fach            2’
Fagott     bas           8’
Hautbois  discant      8’
   Echo

Nachthorn               8’
Dulciana                  8’
Spizflöten                4’
Flageolet                 2’
Cornet Resit 4fach    4’
Vox Humana bass      8’
Vox Humana diskant   8’
Cromorne bass          8’
Schalmei   diskant  
   8’
Tremulant diskant
    Pedal
 
 Subass              16’
 Octavbass            8’
 Violonbass            8’
 Cornetbass           4’
 Bompard             16’
 Trompet              8’
 Claron                4’

 
Prospectum Sample Set   Holzhey-Orgel in Weissenau

Prospectum heeft een perfecte set van het Holzhey-Orgel gemaakt. De sample set brengt de klanken van een groot orgel in een kerk met een overweldigende akoestiek voortreffelijk over naar de huiskamer.

De registers laten een verscheidenheid aan klanken horen uit de tijd van de Rococo overgaand in het Classisisme. Holzey slaagde er in het beste uit die twee werelden te verbinden. Het is een unieke prestatie om de verschillende klankkleuren van dit markante orgel zo in samples vast te leggen, dat elke klankkleur volledig tot zijn recht komt en de klanken toch goed versmelten in de ruime akoestiek.

Elk specifiek klankkarakter is perfect in de samples opgeslagen en is in ongekend veel combinaties zonder grote volumeverschillen te mengen.

Daarom is dit de meest aantrekkelijke sample set voor een orgel de huiskamer.  
                                                                                                                             Prospectum

Hauptwerk

Prestant                 16’
Principal                  8’
Copel                      8’
Quintadena              8’
Gamba                    8’
Viola (Schwebung)    8’
Octav                     4’
Flöten                     4’
Nasard 2fach           2’
Superoctav             2’
Sexqualter 3-4fach   3’
Mixtur 6fach            2’
Cornet 3fach           3’
Trompet                 8’
Clairon                   4’

  Deutsch
Concept

Het concept van het orgel is gericht op transparante klanken met een grote helderheid. Het onderklavier is het klassieke Hoofdwerk waar Prestanten vanaf 16 voet tot de hoogste voetmaten van de 6 sterke Mixtuur opbouwen tot een briljante Plenumklank. Hier klinkt een perfecte balans tussen kracht en helderheid. Een zorgvuldige intonatie van de samples is nodig om deze kwaliteiten ook naar de huiskamer te vertalen.

Het Hoofdwerk is verder verrijkt met talrijke kleurende fluitklanken en de strijkende stemmen Viola 8’ en Gamba 8’. Deze zijn zwevend ten opzichte van elkaar gestemd maar hebben wel hun eigen klankkleur.

De Franse invloed is goed te horen in de boventoonrijke tongwerken, die meer gericht zijn op een zingende dan krachtige klanken. Op het Hoofdwerk wordt de Trompet 8´ nog vitaler door de toevoeging van de Claron 4'. De klank van de Cornet sluit aan bij de zingende klank van de tongwerken.

Het tweede klavier, het Positief is naar Zuid-Duitse traditie een gematigde uitvoering van het hoofdwerk. Het werk is bijzonder expressief o.a. door toevoeging van bijzondere registers zoals een overblazende fluit, de Flautravers 8’, de intieme Holflöten 4’ , de Undamaris 8’ zwevend t.o.v. de Salicionaal 8’ . Het tongwerk is in de bas een Fagott 8’ overgaand naar een heldere Hautbois 8’ in de diskant. Door de grote ruimte klinkt het tongwerk transparant met een fijne glans.

Bij grote instrumenten is het derde manuaal vaak bedoeld als een doordringend Cornet, maar bij dit orgel is het een Echowerk. Het staat achter gesloten deuren in het onderste deel van de orgelkast, waardoor de geluidssterkte veel geringer is dan het eerste en het tweede klavier.

Het Echowerk heeft een wijdgemensureerde Nachthoorn, een strijkende Dulciana 8’ en twee zachte fluiten. Voor solo spel is er een keus uit twee tongwerken aangevuld met zingende Cornetklanken.

   English
Mensurering van de pijpen

Holzhey nam soms mensuren van Karl Riepp over zoals de basismensuur van de Prestant 8’, de basis van de orgelklank in de tijd van de barok. De hogere octaven mensureerde hij echter naar zijn eigen klankvoorstelling. Zo ontstond een nieuwe mensuurlijn die het uitgangspunt werd voor het totale Prestantenplenum, waarmee Holzhey zich in de traditie van de Zuid-Duitse meesters plaatste.

De registers van Quint, Nazard, Sexquialter en Cornetbas zijn allemaal berekend op de mensuurlijn van de Prestanten. Op deze manier versmelten de klanken volledig. Alleen de cornet heeft wijdgemensureerde pijpen om een bredere klank te verkrijgen.

De aanpassing van de pijpen op de akoestiek van de ruimte gebeurde in eerste instantie met de opsnedehoogte en de regeling van de windtoevoer in de pijpenvoet. De strijkers en de fluiten daarentegen werden individueel voor het orgel in de Weissenau ontworpen.

Holzhey ontwierp een orgel met een rijkdom aan klankkleuren. De heldere klank van de Quintadeen 8' is uniek, de zwevende registers laten een prachtige kooreffect horen. Met een overblazende fluit en de strijkende registers in viervoets ligging is het een opmerkelijke orgel, goed aansluitend op de stijl van de Zuid-Duitse orgels van de 18e eeuw.

Uitmuntende Sample set

De sample set die Prospectum van het Holzey-orgel in Weissenau maakte, is het resultaat van een goed inzicht hoe een groot orgel in een kerk met een buitengewone akoestiek moet worden opgeslagen in samples, die alle kwaliteiten nauwkeurig overbrengen naar de huiskamer. Door de ruime akoestiek is het moeilijk om zowel de klanken gedetailleerd in de samples op te slaan en toch het bijzondere karakter van de akoestiek over te brengen. Er is gekozen voor een strategische plaats voor de microfoons, zo dicht mogelijk bij de pijpen maar op gelijkmatige afstand van elk register. De akoestiek is daar al werkzaam, maar nog niet in die mate dat het aanspreken van de pijpen wordt gemaskeerd. Het is wel een goede plaats om te horen hoe de klanken versmelten.

Op grotere afstand zijn microfoons geplaatst om in een tweede serie samples de volle akoestiek op te slaan. De organist hoort thuis dat de klanken in een grote ruimte reflecteren, zonder het nadeel van een wet sample set zoals de Bovenkerk in Kampen en de Dom van Utrecht, die meer galm dan klanken overbrengen en de organist niet het gevoel geeft aan de speeltafel in de kerk te zitten.

Bij de sample set van Weissenau is de verhouding van de klank tot de akoestiek per klavier instelbaar. Zo kunnen de tongwerken van het Echowerk ver weg klinken terwijl de begeleiding op het Hoofdwerk dicht bij de speeltafel wordt gehoord.

Het orgel heeft een groot aantal achtvoet en viervoet registers die niet zijn bedoeld om de klank te versterken, maar om deze heel genuanceerd te kleuren. Op veel manieren zijn de registers te combineren en laten dan verrassende klanken horen. De Quintadeen 8’ is een opvallend mooi register, de klank is indringend en melodieus. De Flautravers 8’ is een overblazende fluit.
De Copel 8’ en de Nachthorn 8' laten ingetogen fluitklanken horen.

Zwevend gestemde registers waren populair in de tijd van de romantiek, maar horen niet specifiek bij die tijd. In veel barokorgels werden ze al gedisponeerd, vooral in de zuidelijke landen. Meer dan 400 jaar geleden had elk Italiaans orgel zijn Voce Umana, twee registers in Prestantmensuur die zwevend ten opzichte van elkaar waren gestemd.
Heinrich Trost paste de Unda Maris toe op orgels die door Bach zijn bespeeld en waar hij waardering voor heeft geuit. Joseph Gabler maakte zwevende registers in de orgels van Weingarten en Ochsenhausen.

Holzhey bouwde het orgel van Weissenau 30 jaar later en disponeerde zwevende registers op twee klavieren; de Gamba 8’ op het Hoofdwerk heeft een Viola 8’ als zweving. Het Positief laat de Undamaris 8’ zweven ten opzichte van de Salicional 8’. Het derde klavier heeft een tremulant voor de diskant.                            

Orgelkast

Deze verandering van stijl is te zien in de behuizing; de Rococo stijl gaat hier over de stijl van het Classicisme. Holzhey maakte de orgelkasten niet zelf, daar werden schrijnwerkers en beeldhouwers mee belast, zoals dat in die tijd gebruikelijk was.
Pas wanneer de kast in een kunstzinnige stijl was gebouwd, begonnen de orgelbouwers aan het maken van het orgel. De werkenindeling van de vroegere orgels werd verlaten. De kast was een onderdeel van de architectuur van de kerk. Het ontwerp voor de prachige behuizing van Weissenau komt van de bouwmeester van de abdij.

Het orgel heeft een vrijstaande speeltafel met een mechanische tractuur die vaak om bochten moest worden geleid. Holzhey zorgde echter voor een sensibele klaviatuur, die zich als een pianaoklavier liet bespelen, zoals Ernst Ludwig Gerber in zijn historisch-biographische Lexikon van toonkunstenaars in het jaar 1812 uitdrukkelijk beschreef. De stijl van de orgels was zonder rugwerk en borstwerk, daarvoor in de plaats kwam het Echowerk in de onderkast van het hoofdwerk.

Een ideale Sample set voor de huiskamer

Dit orgel biedt een grote keuze aan klankkleuren in achtvoets en viervoets registers zonder grote volume verschillen. Bij een huisorgel is het waardevoller om over veel klankkleuren te beschikken, dan over registers die opbouwen naar een krachtig volume. Daarom is dit een aantrekkelijke sample set voor een orgel de huiskamer. 

Aan de tongwerken is veel aandacht besteed en het is te horen dat Holzhey een voorkeur had voor de Franse intonatie van levendige klanken. De serene klank van de Vox Humana van het Echowerk is opvallend mooi. Ook de Hobo van het Positief heeft een sublieme klank.

De emotionele sfeer van de klanken is per klavier verschillend. Het Hoofdorgel klinkt krachtig en briljant, het Positief is kleurend en solistisch, het Echowerk klinkt ijl en ver weg. Elk klavier is naar eigen voorkeur in de akoestiek te plaatsen.

De Sample set is laaggeprijsd, 199 Euro voor de twee-kanaals versie.
De premiumversie met vier kanalen kost 249 Euro.
                                                                  Prospectum

Boek Holzhey-orgel

De Abdijkerk van Weissenau is een grote kerk met een indrukwekkende akoestiek. In deze ruimte kunnen de klanken van het Holzhey-orgel prachtig resoneren en die magnifieke klanken zijn goed in de samples opgeslagen. Het intoneren van pijporgels heeft me geleerd dat een aanpassing nodig is om de samples in de huiselijke omgeving net zo te laten klinken.

Het is niet eenvoudig om de verschillende klanken, elk naar hun eigen aard naar de huiskamer over te brengen. Na enkele maanden intoneren klinkt het Holzhey-orgel in mijn huiskamer nu zoals de organist het aan de speeltafel in de kerk hoort. Kerk en akoestiek zijn op passende wijze vertaald naar de eigen omgeving.

Over deze fundamentele bewerking schreef ik een boek dat elke organist in staat stelt hetzelfde resultaat te bereiken. De grote akoestische ruimte is proportioneel verkleind naar de huiskamer overgebracht, waardoor het orgel zowel krachtig en briljant kan klinken als ijl en ver weg in de grote ruimte.

Het boek is gratis aan te vragen onder vermelding van het volledige postadres. 

Stuur een e-mail met de aanvraag: Holzhey-orgel in de huiskamer

                                                                                             John Boersma

start
hauptwerk
haupthuis
mini-orgel
tafelpositief
praktijkboek
sample sets
intonatie
schnitger
bader
holzhey
kiedrich
marcussen
contact
luidsprekers
orgels in mijn huis
nagalm
metalen pijp maken
boeken over orgebouw
betellen van boeken
kroniek
prestant
holpijp
tongwerk
constructies
GdO Arbeitskreis Hausorgel
linked sites
Franse invloed

Onmiskenbaar in dit orgel is de invloed van Franse orgelbouwtradities. De in Franse orgels gebruikelijke Cornet wordt ook hier gedisponeerd, maar de klanken zijn breder en versterken het karakter van de tongwerken. Door de bas en de diskant te scheiden ontstaan meer mogelijkheden om de klanken te kleuren.

De Franse invloed is ook merkbaar in de aard van de tongwerken met een uitbundige boventoonontwikkeling. Het Franse récit-manuaal wordt echter vervangen door een Echowerk met fijn etsende klanken in de beide tongwerken. De Cornetklank is niet scherp maar breedzingend en vult de tongwerkklanken aan.

In het pedaal komt de Gravität en de Brillance van de Trompetfamilie: Bompard 16', Trompet 8' en Claron 4'. Holzhey disponeerde geen pedaalmixturen, de mixtuurregisters zijn voornamelijk in het hoofdwerk te vinden.

De prestantklanken van de hogere voetmaten ontbreken in het tweede en derde manuaal. Wel is er nu meer ruimte voor kleurende klanken van zachte strijkers en sensibele fluiten en is er een heldere klank van een vijfsterke Cimbal in het Positief.

De Franse intonatie is ook goed te horen in de sprankelende klanken van het tongwerk van het Positief, de Fagott-Hautbois 8'.

Het Echowerk laat een Vox Humana 8' een ijle, serene klank van grote schoonheid horen. De grote ruimte geeft er een bijzondere glans aan. Het nodigt uit om vaak te bespelen.

Het tweede tongwerk van het Echowerk, de Cromorne-Schalmei 8' klinkt breder dan de Vox Humana. Een prachtig register om afwisselend of in combinatie met de Vox Humana te worden gebruikt.

Holzhey's labialen zijn wat grondtoniger dan de vroegere barokorgels, wat een brug slaat naar de opkomende romantiek. De klankbasis blijft echter een volledige Prestantenkoor naar Zuid-Duitse aard, die wordt gekenmerkt door tertsen in de gemengde stemmen (Sexquialter, Nazard, Mixtuur).