Eigenschappen van de pijptoon
Door het indrukken van een toets zal de toon die met zijn eigenschappen is vastgelegd in de sample gaan klinken op exact dezelfde wijze als de pijp dat in de kerk heeft gedaan. Dit duurt zolang de toets blijft ingedrukt en omdat de toon gemiddeld tien tot vijftien seconden in de sample is vastgelegd is dat ruim voldoende voor het spelen van een toon. In een pijp zal de luchtkolom de toon laten klinken zo lang de toets blijft ingedrukt. De toon is niet constant, maar er zit voortdurend enige beweging in, het fluctueert. Een korte of een lange toetsaanslag op een orgel laat de toon verschillend klinken en dat verschil is ook in een Hauptwerkorgel te horen.

Bij het loslaten van de toets wordt onmiddellijk naar het einde van de toon geschakeld. De karakteristieke manier waarmee de pijp een toon beëindigt en de nagalm in de akoestiek van de ruimte, is apart in het geheugen opgeslagen. Dit aan de toon toegevoegde deel wordt de galmstaart genoemd. Bij het loslaten van de toets wordt onhoorbaar omgeschakeld. 
  Een sample is een identieke klankkopie van een pijptoon

De samples bepalen de kwaliteit van de klanken die met Hauptwerk worden weergegeven en er zijn grote verschillen tussen de aanbieders van sample sets. Maar zelfs de beste sets komen niet tot een optimale weergave van de pijpklank als de samples met de klanken van een groot kerkorgel niet perfect op de weergave in de kleine ruimte van de huiselijke omgeving zijn afgestemd. Hauptwerk IV advanced biedt de mogelijkheid om de samples zelf te intoneren. Zo worden de dynamische omstandigheden tussen de grote ruimte en huiskamer overbrugd.

Klanken van Hauptwerk

In Klanken van Hauptwerk schrijf ik waarom de klanken die in de samples zijn opgeslagen beter als klanken van pijpen worden weergegeven, wanneer ze op het orgel zijn geïntoneerd. De sample set van het historische Coci-Klapmeyer orgel in Altenbruch is een goed voorbeeld om dat uit te leggen. Het is niet nodig om meteen de hele set aan te schaffen, want er is een gratis demo beschikbaar bij Sonus Paradisi.
De stijl van dit orgel is 500 jaar geleden bepaald door de pijpen die door Johannes Coci zijn gemaakt. Eeuwenoude pijpen laten klanken met een bijzondere resonans horen die nooit met nieuwe pijpen is te evenaren. Latere bouwers hebben registers toegevoegd die goed harmonieerden met de oude pijpen. De klanken zijn perfect in de samples opgeslagen, maar om het ook in de huiskamer precies zo te laten klinken is een aanpassing nodig.  

De samples bevatten de luide klanken van het orgel in de grote kerk en die moeten op een lager volume in de huiskamer klinken. Het verlagen werkt niet op alle tonen in dezelfde mate. Hoge tonen worden meer verzwakt dan lage, krachtige geluiden van tongwerken moeten meer worden verzwakt dan de lieflijke tonen van strijkers en fluiten. Er is een aanpassing nodig om de klanken bij een laag volume weer in dezelfde verhoudingen weer te geven als in de kerk. Een sample set waarvan de klanken goed zijn aangepast, geeft de organist het gevoel het orgel in de kerk te bespelen. De afbeeldingen in het boek maken tonen hoe dat werkt.

Intoneren = aanpassen
Het aanpassen van de klanken heet intoneren, maar mag niet worden vergeleken met het intoneren van pijpen. De klanken van goed geïntoneerde pijpen zijn in de samples opgeslagen en die moeten worden aangepast aan de huiskamer. Het boek toont de aanpassingen die ik heb gemaakt. Alle registers worden getoond met kleurenfoto's in hoge resolutie, waardoor ook de kleinste details scherp zijn te zien.
Door dat letterlijk over te nemen gaat het al beter klinken, maar belangrijker is dat de organist het effect van het veranderen van de klank hoort. Hij kan dan zelf bepalen of hij het effect in zijn orgel meer of minder wil toepassen. Door de klank per toets steeds te vergelijken met de naastliggende toets en het verschil te corrigeren wordt een egaal verloop verkregen.

 

Hauptwerk V  in de praktijk
 
                                    Evert-Jan van der Leij

Het intoneren van de pijpen is de mooiste fase van de orgelbouw. Dan laten de klanken zich horen en is het doel bereikt. Een lange weg ging daaraan vooraf, waarbij talloze onderdelen zorgvuldig moesten worden gemaakt. Het is een ambacht waarover veel boeken zijn geschreven. Het Hauptwerkorgel is een nieuwe manier om pijpklanken te laten horen en voor een huiskamer heeft dit orgel grote voordelen. Het orgel is gebaseerd op een totaal andere techniek, maar over het toepassen van die techniek is helaas weinig geschreven.

Bij het programma wordt de User Guide geleverd die iemand met kennis van de Engelse taal gemakkelijk kan lezen, maar het is niet altijd te begrijpen. De mensen die zo slim zijn dat ze Hauptwerk kunnen bedenken, zijn weer niet zo slim dat zij dit prachtige systeem ook begrijpelijk kunnen uitleggen.

De User Guide lezen en dan experimenteren met computers, het Hauptwerk programma en audiosystemen is de enige weg om daar achter te komen. Verschillende mensen slagen erin zo hun droomorgel te verwezenlijken. Het is echter niet iedereen gegeven om de gevolgde werkwijze te beschrijven, zodat het voor anderen ook duidelijk wordt.

Evert-Jan van der Leij heeft een grondige ervaring met Hauptwerk. Jarenlang heeft hij elke vraag op het Forum van PCorgan adequaat beantwoord. Niet alleen begrijpt hij zelf alle aspecten van het systeem tot in de finesses, hij is als geen ander in staat het duidelijk uit te leggen.
Drie jaar geleden verscheen zijn boek Hauptwerk in de praktijk waarin hij minutieus beschreef hoe het installeren en configureren moest worden uitgevoerd, om de mogelijkheden ervan optimaal te kunnen benutten.

Slechts enkele maanden na het uitkomen van Hauptwerk 5 heeft Evert-Jan van der Leij zijn tweede boek, een bewerking en uitbreiding van zijn eerste boek, uitgebracht: Hauptwerk V in de praktijk. Ook de vele nieuwe mogelijkheden die het systeem biedt worden uitvoerig beschreven.

Om het illegaal gebruik van sample sets te voorkomen wordt gebruik gemaakt van het Pace/iLok licentie systeem. Met de duidelijke uitleg kan iedereen zijn nieuwe sample sets zonder problemen toevoegen.

Een moeilijk onderwerp vormt het nieuwe bussysteem met een haast oneindig aantal audiokanalen. Het gebruik ervan vergt veel inzicht van de organist, maar met de beschrijving van Evert-Jan is het uitstekend te volgen, ook al door de vele foto’s van de schermen die te voorschijn komen. Het boek geeft een allesomvattende beschrijving, waarmee elke organist het orgel van zijn voorkeur kan samenstellen:
Stereo 2 kanalen, Surround 4/6 kanalen of welke configuratie dan ook gewenst  is.

Hoe de akoestiek met Impulse Response aan de klanken kan worden toegevoegd, zal na lezing van dit hoofdstuk duidelijk zijn. Als kopie van de akoestiek van de kerk waar de sample set is opgenomen vormt het een prachtige eenheid met de klanken. De akoestiek is in lengte en effectiviteit regelbaar.

Welke voorkeur de organist ook heeft, het orgel laat dat alleen maar horen als de techniek goed wordt toegepast en daarvoor schreef Evert-Jan van der Leij dit boek.

Concluderend stel ik vast dat een gebruiker van Hauptwerk zich mag verheugen op een uniek boek van een expert die niet alleen zijn vak volledig verstaat, maar het ook glashelder kan uitleggen. In geen enkele taal is een dergelijk boek geschreven. Alle orgels verschillen van elkaar omdat elke organist zijn of haar persoonlijke voorkeuren heeft. Met dit boek kan iedereen zijn eigen keuze maken. Het is een voortreffelijke hulp voor de zelfbouwer, maar ook voor de organist die zijn orgel beter wil leren kennen.

Luidsprekers
De klanken worden weergegeven met luidsprekers, maar hier heeft de luidspreker een andere functie dan in audio-installaties. De eis dat de luidspreker een breed klankgebied gelijkmatig moet weergeven is hier niet van toepassing.

Alle tonen kunnen apart van elkaar worden aangepast zodat de organist zelf een gelijkmatige weergave kan bereiken. Bij een goede sample staan twee microfoons op de plaats waar de organist in de kerk ze hoort en deze klanken worden opgeslagen.

Als bij het Hauptwerkorgel twee luidsprekers aan weerszijden van de organist deze klanken weergeven heeft hij het gevoel aan de speeltafel in de kerk te spelen. Het heeft geen zin om meer luidsprekers te gebruiken. Voor de weergave van gelijktijdig opgenomen samples met de akoestiek kan wel een tweede set luidsprekers worden gebruikt.

Het Hauptwerk programma heeft een uitgebreid regelpaneel om elke toon onafhankelijk van elkaar in te stellen, waardoor de oorspronkelijke pijptoon wordt gehoord. Daarmee worden zowel de afwijkingen in de samples als de afwijkingen van de luidsprekers gecompenseerd en klinkt de toon precies gelijk aan de toon uit de pijp.

Na de intonatie vormen de luidsprekers en de klanken een eenheid. Het vervangen van de luidspreker betekent het aanpassen van alle klanken. Luidsprekers met aangepaste klanken geven de tonen gelijk aan de pijpen weer.
Zonder aanpassing is dat zelfs met de
                        beste hifi luidsprekers niet te bereiken
Bestellen van het boek

Het boek heeft 238 pagina’s in kleur op A4 formaat. Om het handig te kunnen gebruiken heeft het een ringband, waardoor het altijd open blijft liggen. De pagina’s zijn gedrukt op stevig papier. Een zeer uitgebreide index maakt het zoeken gemakkelijk.

Het boek kan worden besteld door een email met de adresgegevens te sturen aan:

hauptwerkboek
(apestaartje) telfort (punt) nl (woorden vervangen door leestekens en het emailadres zonder spaties).

Het boek kost € 30,50 en de verpakkings- en verzendkosten bedragen € 5,50 voor een adres in Nederland.
Voor België zijn de verzendkosten € 14,00

Coci - Klapmeyer Orgel

Een van de mooiste orgels is het 500 jaar oude Coci-Klapmeyer orgel in Altenbruch. Het metaal van een pijp die eeuwenlang dezelfde toon heeft voortgebracht is een metallurgisch verandert, waardoor een bijzondere resonans ontstaat. Het is te vergelijken met de klanken van een Stradivarius. Door de de tijd en het gebruik rijpt de klank een krijgt deze bijzondere resonans.
De bijzondere kenmerken zijn in de samples aanwezig, maar omdat de klanken in de huiskamer op een veel lager volume klinken moet het karakter worden geaccentueerd.

De Hauptwerk boeken worden gratis toegezonden als de aanvrager het e-mailadres en het volledige post adres in de mail vermeldt. Dat is niet om voor economische doelen te gebruiken, maar omdat ik graag wil weten welke mensen belangstelling hebben voor Hauptwerk. Mijn gegevens staan op de pagina Contact
                                                     
                                            Mail naar: John Boersma

  Deutsch
   English
 
start
hauptwerk
martini
nagalm
intonatie
set orgels
schnitger
bader
klapmeyer
casavant
holzhey
serassi
hinsz
ibach
boekenhw
orgels in mijn huis
contact
tafelpositief
boeken over orgebouw
betellen van boeken
metalen pijp maken
prestant
holpijp
min-orgel
linked sites